A14-M01-D02
Kalp-damar riski nasıl hesaplanır
Yaş, cinsiyet, tansiyon, kolesterol ve sigaranın on yıllık risk hesabına nasıl girdiğini ve sonucun mutlak sayı olarak ne söylediğini açıklar.
Beslenme ve Diyet Bölümü — Kalp-Damar Sağlığı ve Beslenme Akademisi — A14-M01, Riski okumak · 2.493 kelime · 16 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 11 dk okuma · 17 dk dinleme
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
On yıllık kalp-damar riski, aynı özelliklere sahip 100 kişiden kaçının on yılda bir kalp krizi ya da inme geçireceğinin tahmini. Avrupa'da kullanılan SCORE2 modeli bunu yaş, cinsiyet, sigara, sistolik basınç, toplam ve HDL kolesterolle hesaplıyor; 40–69 yaşlarında, diyabeti ve kalp-damar hastalığı olmayanlar için tasarlandı.
Aynı risk etkenleri, ülkenin taban riskine göre çok farklı bir sonuç veriyor: 50 yaşında sigara içen bir erkekte on yıllık risk, düşük riskli ülkelerde 100 kişide yaklaşık 6, çok yüksek riskli ülkelerde yaklaşık 14. Bu yüzden her risk bölgesi için ayrı bir tablo kullanılıyor.
52 ülkede dokuz değiştirilebilir etken kalp krizinin toplumda atfedilebilir riskinin yüzde 90'ından fazlasını açıkladı; bunların birkaçı, kan yağları, karın şişmanlığı, sebze ve meyve, doğrudan beslenmeyle ilgili.
Açılış sahnesi
Adana, mart ortası, bir aile sağlığı merkezi. Hüsnü Bey, eczanedeki ölçümden sonra kızının ısrarıyla aile hekimi Serdar Bey'e gelmiş. Kan tahlili hazır: toplam kolesterolü litrede 5,8 milimol, iyi kolesterolü 1,1. Tansiyonu bu sabah 150'ye 92. Otuz yıldır günde bir paket sigara içiyor. Serdar Bey bilgisayarında bir tablo açıyor, yaşını, cinsiyetini, sigarasını, tansiyonunu ve kolesterolünü giriyor; ekranda bir yüzde çıkıyor. «On yıl içinde kalp krizi ya da inme geçirme olasılığınız bu» diyor. Hüsnü Bey yüzdeye bakıyor ve anlamıyor: bu çok mu, az mı? Aynı gün Gönül Hanım da tahlil yaptırmış; onun kolesterolü kocasınınkine çok yakın, ama sigara içmiyor ve tansiyonu 128. Serdar Bey onun için de aynı tabloyu açıyor; çıkan sayı çok daha küçük. Gönül Hanım şaşırıyor: kolesterolleri aynıysa, riskleri neden bu kadar farklı?
Aile sağlığı merkezindeki bu sabah ve oradaki üç kişi kurgudur. On yıllık kalp-damar riskinin nasıl hesaplandığı, Avrupa'da kullanılan SCORE2 risk modelini geliştiren çalışmanın tam metninden alındı. Kalp krizinin değiştirilebilir risk etkenlerinin dünya genelindeki payı ise 52 ülkede yapılmış bir olgu-kontrol çalışmasının, INTERHEART'ın, yayımlanmış özetinden geliyor.
Bu derste ne olacak
Bir önceki ders kan basıncının riski nasıl değiştirdiğini tek başına okudu. Ama bir kişinin riski tek bir etkenle belirlenmiyor; etkenler birbirinin üzerine biniyor. Bu ders bu birleşimin nasıl hesaplandığını açıyor. Önce Avrupa'da kullanılan SCORE2 modelinin hangi bilgileri kullandığını, kimler için tasarlandığını ve sonucun neden ülkeden ülkeye değiştiğini okuyacağız. Sonra aynı risk etkenlerinin 52 ülkede kalp krizinin ne kadarını açıkladığını INTERHEART çalışmasıyla göreceğiz; bu etkenlerin üçü doğrudan beslenmeyle ilgili. Ardından ekrandaki yüzdeyi mutlak bir sayıya çevireceğiz: on yılda 100 kişiden kaçı? En sonda bu hesabın beslenme önerilerinin ağırlığını neden değiştirdiğini, akademinin ilerleyen derslerine bir köprü olarak tartacağız.
Sıfır noktası
Risk hesaplayıcının tanımı A06-M03-D02'de yapıldı: bir kişinin özelliklerine puan verip onu bir risk sınıfına yerleştiren araç. Kalp-damar riskinde de mantık aynı, ama sonuç bir sınıf değil, bir olasılık: belirli bir süre içinde, çoğu zaman on yılda, kalp krizi ya da inme geçirme olasılığı. Bu olasılık, binlerce kişinin yıllarca izlendiği çalışmalardan türetiliyor. Hangi özelliklere sahip kişilerin on yılda ne sıklıkla olay yaşadığı hesaplanıyor; sonra aynı özelliklere sahip yeni bir kişinin olasılığı bu hesaptan okunuyor. M02-D05'teki iki risk türünden burada yalnız biri sahnede: ekrandaki yüzde, mutlak bir risk.
Bilim ne diyor
Avrupa Kardiyoloji Derneği, önerdiği SCORE risk modelini yenilemek için bir çalışma başlattı. SCORE2 çalışma grubu ve derneğin kalp-damar risk işbirliği, yeni modeli geliştiren çalışmayı 2021'de yayımladı.
Bu kartın en çarpıcı bulgusu coğrafya. Aynı 50 yaşında sigara içen erkek, aynı tansiyon ve aynı kolesterolle, düşük riskli bir ülkede 100 kişiden yaklaşık 6'sının, çok yüksek riskli bir ülkede yaklaşık 14'ünün on yılda bir kalp krizi ya da inme geçireceği bir gruba düşüyor. Risk etkenleri aynı; değişen, o ülkedeki taban risk. Bu yüzden SCORE2 ülkeleri dört bölgeye ayırıyor ve her bölge için ayrı bir tablo kullanıyor. Model, eski SCORE'un iki eksiğini de kapatmak için kuruldu: eski model yalnız ölümcül olayları sayıyordu ve 1986'dan önce toplanmış kohortlarla kurulmuştu.
Mutlak sayılarla okumak, bu yüzdelere bir anlam katıyor. Yüzde 14,0, on yılda 100 kişiden 14'ünün olay yaşaması; 86'sı yaşamıyor. Yüzde 5,9 ise 100 kişiden yaklaşık 6'sı. Aradaki fark, 100 kişide 8 olay; aynı kişi, yalnız yaşadığı ülke yüzünden. M02-D05'te kartlanan bir Cochrane derlemesine göre insanlar doğal sıklıkları olasılıklardan daha iyi anlıyor ve göreli bir azalmayı mutlak olandan daha büyük algılıyor. Risk tablosunun «100 kişide kaç» sorusuna yanıt vermesi bu yüzden önemli.
Yaygın yanlış"Kolesterolüm normalse kalp riskim düşüktür."
SCORE2 risk modeli kolesterolü yaş, cinsiyet, sigara ve sistolik kan basıncıyla birlikte değerlendiriyor. Aynı kolesterolü taşıyan iki kişiden sigara içen ve tansiyonu yüksek olanın on yıllık riski belirgin biçimde daha yüksek çıkıyor; tek bir değer, toplam riski göstermiyor.
Usta katmanı
Risk modelindeki etkenler kalp krizinin ne kadarını açıklıyor? Yusuf ve arkadaşları 2004'te, 52 ülkede yapılmış bir olgu-kontrol çalışmasıyla bu soruyu yanıtlamaya çalıştı.
INTERHEART'ın en önemli mesajı, risk etkenlerinin dünyanın her yerinde benzer olması. 52 ülkede, her kıtada, aynı dokuz etken kalp krizinin büyük çoğunluğunu açıklıyordu. Bu dokuz etkenin üçü doğrudan beslenmeyle ilgili: anormal kan yağları, karın bölgesi şişmanlığı ve her gün sebze ve meyve yememek. Diyabet ve hipertansiyon da kısmen beslenmeden etkileniyor. Yani beslenme, risk hesabının bir değil, birkaç satırına birden dokunuyor. Toplumda atfedilebilir risk kavramı A07-M01-D03'te, olasılık oranı A11-M01-D06'da tanımlandı.
Yaygın yanlış"Kalp hastalığı bir kader meselesidir; aileden gelir ve yapılacak bir şey yoktur."
INTERHEART'ta 52 ülkede dokuz değiştirilebilir risk etkeni, kalp krizinin toplumda atfedilebilir riskinin erkeklerde yüzde 90'ını, kadınlarda yüzde 94'ünü açıkladı. Ailede kalp hastalığı olması önemli, ama riskin büyük kısmı değiştirilebilen etkenlerden geliyor.
Yaygın yanlış"Risk tablosundaki yüzde, kalp krizi geçireceğimin ya da geçirmeyeceğimin kesin cevabıdır."
SCORE2'nin on yıllık risk tahmini, aynı özelliklere sahip 100 kişiden kaçının on yılda bir olay yaşayacağını söylüyor. Kişinin kendisi o kişilerden biri olabilir ya da olmayabilir; model dış doğrulamada orta ile iyi arasında bir ayırt etme gücü gösterdi, kusursuz değil.
Kanıtın sınırı
SCORE2 bir tahmin modeli; kişinin ne yaşayacağını değil, benzer kişilerin ortalamasını söylüyor ve dış doğrulamada ayırt etme gücü kohorttan kohorta 0,67 ile 0,81 arasında değişti. Model 40–69 yaşlarında, daha önce kalp-damar hastalığı ya da diyabeti olmayan Avrupalılar için tasarlandı; bu grubun dışındaki kişilerde kullanılmıyor. Makalenin metni ülkelerin hangi risk bölgesine girdiğini tek tek yazmıyor; bu derste Türkiye'nin bölgesi ya da Türkiye'ye özgü bir risk verilmiyor. INTERHEART bir olgu-kontrol çalışması; geriye dönük bildirime dayanan etkenlerde hatırlama yanlılığı olabilir ve özetten hangi ülkelerin katıldığı okunamıyor. Toplumda atfedilebilir riskler örtüştüğü için tek tek toplanamaz. İki kaynak da beslenme değişikliğinin risk tablosundaki yüzdeyi ne kadar değiştireceğini doğrudan ölçmüyor; bu, akademinin ilerleyen derslerinde tansiyon ve kan yağları üzerinden okunacak.
Ne zaman uzmana
40 yaşın üzerindeki her yetişkin, özellikle sigara içiyorsa, tansiyonu ya da kolesterolü yüksekse ya da ailesinde erken yaşta kalp hastalığı varsa, aile hekiminden kalp-damar riskinin hesaplanmasını isteyebilir. Risk hesabının sonucunu ve bunun ilaç ya da yaşam tarzı açısından ne anlama geldiğini hekimle konuşmak gerekir; tablo tek başına bir tedavi kararı değildir. Göğüs ağrısı, göğüste baskı ya da yanma hissi, sol kola, çeneye ya da sırta yayılan ağrı, nefes darlığı, soğuk terleme ya da bayılma hissi kalp krizinin işareti olabilir ve beklemeden acil yardım istenmelidir. Yüzde kayma, konuşma bozukluğu, bir tarafta güçsüzlük gibi ani belirtiler inmenin işareti olabilir ve dakikalar önemlidir. Diyabeti, böbrek hastalığı ya da daha önce kalp-damar hastalığı geçirmiş olanların riski, genel risk tablolarıyla değil, hekimleri tarafından ayrıca değerlendirilir.
Kendin dene
Aklında kalsın
On yıllık kalp-damar riski, aynı özelliklere sahip 100 kişiden kaçının on yılda bir kalp krizi ya da inme geçireceğinin tahmini. Avrupa'da kullanılan SCORE2 modeli bunu yaş, cinsiyet, sigara, sistolik basınç, toplam ve HDL kolesterolle hesaplıyor; 40–69 yaşlarında, diyabeti ve kalp-damar hastalığı olmayanlar için tasarlandı.
Aynı risk etkenleri, ülkenin taban riskine göre çok farklı bir sonuç veriyor: 50 yaşında sigara içen bir erkekte on yıllık risk, düşük riskli ülkelerde 100 kişide yaklaşık 6, çok yüksek riskli ülkelerde yaklaşık 14. Bu yüzden her risk bölgesi için ayrı bir tablo kullanılıyor.
52 ülkede dokuz değiştirilebilir etken kalp krizinin toplumda atfedilebilir riskinin yüzde 90'ından fazlasını açıkladı; bunların birkaçı, kan yağları, karın şişmanlığı, sebze ve meyve, doğrudan beslenmeyle ilgili.
Sonraki derse köprü
Hüsnü Bey'in risk tablosunda iki satır kan yağlarına aitti: toplam kolesterol ve iyi kolesterol. Serdar Bey ona kolesterolü düşürmek için hem bir ilaç hem de beslenme değişiklikleri öneriyor; Hüsnü Bey hangisinin ne kadar işe yarayacağını merak ediyor. Sonraki ders kan yağlarını açıyor: kolesterolü ve trigliseridi etkileyen beslenme değişikliklerinin etki büyüklüğü ilaçla karşılaştırıldığında ne kadar?
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.