A14-M01-D03
Kan yağları
Kolesterol ve trigliseridi etkileyen beslenme değişikliklerinin etki büyüklüğünü ilaçla karşılaştırarak okur.
Beslenme ve Diyet Bölümü — Kalp-Damar Sağlığı ve Beslenme Akademisi — A14-M01, Riski okumak · 2.405 kelime · 16 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 11 dk okuma · 16 dk dinleme
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Kan yağlarının kalp-damar riski açısından en çok konuşulanı LDL kolesterol. Beslenme onu sanıldığından fazla düşürebiliyor: 46 kişilik bir denemede bitki sterolleri, soya, yapışkan lif ve badem içeren bir portföy diyeti bir ayda LDL'yi yüzde 28,6, bir statin yüzde 30,9 düşürdü; doymuş yağı çok düşük kontrol diyeti bile yüzde 8.
LDL'yi düşürmek kalp-damar olaylarını azaltıyor: 27 statin denemesinde LDL'deki her litrede 1 milimollük düşüş büyük damar olaylarını aşağı yukarı her beş olaydan birini eksilterek azalttı. Riski düşük olanlarda bu, beş yılda bin kişide yaklaşık 11 olay demek.
Bu iki bulgu birlikte okunduğunda, LDL'yi düşüren bir beslenmenin koruma sağlaması makul bir beklenti; ama kalp-damar olaylarını ölçen bir beslenme denemesiyle değil, statin denemeleriyle desteklenen bir beklenti. Beslenme ve ilaç birbirinin yerine değil, aynı ölçek üzerinde.
Açılış sahnesi
Adana, nisan başı. Hüsnü Bey aile hekiminden bir reçete ve bir öğüt listesiyle çıkmış. Reçetede kolesterol ilacı var; listede ise «tereyağı yerine zeytinyağı, haftada iki kez kuru baklagil, her gün bir avuç ceviz ya da badem, yulaf» yazıyor. Hüsnü Bey ilacı eczaneden almış ama kutuyu açmamış. Taksi durağındaki arkadaşı Cemal Bey ona «Ben o ilacı içiyorum, kaslarım ağrıdı, bıraktım. Sen de yulaf ye, geçer» demiş. Kızı Melike ise tersini söylüyor: «Beslenmeyle kolesterol bir iki puan düşer, asıl işi ilaç yapar.» Gönül Hanım mutfakta tereyağı tenekesine bakıyor, sonra zeytinyağı şişesine. Hüsnü Bey'in aklı karışık: beslenme değişikliği kolesterolü ne kadar düşürür, ilaç ne kadar? Biri öbürünün yerine geçebilir mi, yoksa ikisi aynı şeyi mi yapıyor?
Durağın, reçetenin ve mutfağın insanları kurgudur. Bir sofrayı bir ilaçla yarıştıran deneme Kanada'dan ve 46 kişilik; yalnız özetiyle okundu. Kolesterol düşürmenin kalp-damar olaylarını ne ölçüde azalttığı ise 27 statin denemesinin bireysel verilerini birleştiren bir meta-analizin özetinden geliyor.
Bu derste ne olacak
Önceki dersteki risk hesabının iki girdisi kolesterol değerleriydi. Bu ders o iki satırı açıyor. Önce kan yağlarını, LDL kolesterolü, HDL kolesterolü ve trigliseridi, ayırt edeceğiz. Sonra beslenmenin LDL kolesterolü ne kadar düşürebildiğini, tek tek besin değişiklikleriyle değil, birden çok kolesterol düşürücü besinin birleştirildiği bir «portföy» diyetiyle göreceğiz; bu deneme beslenmeyi doğrudan bir ilaçla karşılaştırdı. Ardından LDL kolesterolü düşürmenin kalp-damar olaylarını ne kadar azalttığını 27 denemeyle okuyacağız ve bu azalmayı mutlak bir sayıya çevireceğiz. En sonda beslenme ile ilacın aynı ölçek üzerinde nerede durduğunu tartacağız.
Sıfır noktası
Kolesterol suda çözünmediği için kanda lipoprotein denen taşıyıcılarla dolaşıyor; lipoprotein M04-D03'te, serum kolesterolü M07-D05'te, trigliserit ise M07-D01'de tanımlandı. Tahlil kâğıdında genellikle dört sayı görülüyor: toplam kolesterol, LDL kolesterol, HDL kolesterol ve trigliserit. Kalp-damar riski açısından en çok konuşulan, LDL kolesterol; çünkü damar duvarında biriken kolesterolün büyük kısmını o taşıyor. HDL kolesterol ise kolesterolü dokulardan karaciğere geri taşıyan lipoproteinde ölçülüyor. Önceki dersteki HDL dışı kolesterol, ikisinin farkı. Bu dersin sorusu LDL kolesterolle ilgili: beslenme onu ne kadar düşürüyor, ve bu düşüş ne kadar koruma sağlıyor?
Bilim ne diyor
Beslenme, kolesterolü bir ilaç kadar düşürebilir mi? Jenkins ve arkadaşları 2003'te bu soruyu, birden çok kolesterol düşürücü besini aynı beslenmede birleştirerek ve sonucu doğrudan bir statinle karşılaştırarak sınadı.
Bu denemenin sonucu çarpıcı: bir ay boyunca dikkatle kurulmuş bir beslenme, LDL kolesterolü bir statin kadar düşürdü. Ama ayrıntı önemli. Portföy diyeti tek bir besin değil, dört bileşenin birleşimiydi: bitki sterolleri, soya proteini, yulaf ve arpadaki gibi yapışkan lifler ve badem. Her biri tek başına küçük bir etki yaratıyor; birlikte büyük bir etki. Kontrol diyeti bile, doymuş yağı çok azaltılmış bir diyet olarak, LDL'yi yüzde 8 düşürdü. Yani beslenmenin kolesterol üzerindeki etkisi, «bir iki puan» değil; ama bu büyüklüğe ulaşmak için birden çok değişikliğin bir arada ve sürdürülerek yapılması gerekiyor.
Yaygın yanlış"Beslenme kolesterolü yalnız bir iki puan düşürür; asıl işi ilaç yapar."
Jenkins ve arkadaşlarının 46 kişilik denemesinde bitki sterolleri, soya proteini, yapışkan lif ve badem içeren bir portföy diyeti bir ayda LDL kolesterolü yüzde 28,6, bir statin ise yüzde 30,9 düşürdü; ikisi arasında anlamlı bir fark yoktu. Doymuş yağı çok düşük kontrol diyeti bile LDL'yi yüzde 8 düşürdü.
Usta katmanı
LDL kolesterolü düşürmek, kalp-damar olaylarını ne kadar azaltıyor? Bu soruyu en güçlü biçimde yanıtlayan kaynaklardan biri, Kolesterol Tedavisi Deneyicileri İşbirliği'nin statin denemelerini bireysel verileriyle birleştiren meta-analizleri. 2012 tarihli meta-analiz, özellikle riski düşük kişilere odaklandı.
Bu kart, Jenkins'in denemesini bir anlama kavuşturuyor. Jenkins'in denemesi bir ayda LDL'yi yüzde 28'den fazla düşürdü; ama kalp krizi ya da inmeyi ölçmedi. CTT meta-analizi ise LDL'deki düşüşün kalp-damar olaylarını ne kadar azalttığını, 170 binden fazla katılımcıyla ölçtü: her litrede 1 milimol için yaklaşık beşte bir. Bölümün ilerleyen dersi, LDL kolesterolün nedensel kanıtı, bu ilişkinin yalnız statinlere özgü olmadığını, genetik çalışmalarla da desteklendiğini açacak. Bugün için şunu söyleyebiliriz: LDL'yi düşüren bir beslenme değişikliğinin kalp-damar olaylarını aynı oranda azaltması makul bir beklenti, ama bir beslenme denemesiyle sınanmış bir sonuç değil.
Mutlak sayıları da okuyalım. CTT'ye göre beş yıllık riski yüzde 10'un altında olan kişilerde, LDL'deki her litrede 1 milimollük düşüş, beş yılda her bin kişide yaklaşık 11 büyük damar olayını önledi. Yani bin kişiden 11'i, bu düşüş olmasa yaşayacağı bir kalp krizini, inmeyi ya da damar açma işlemini yaşamadı; 989'u için ise bir şey değişmedi, çünkü onlar zaten olay yaşamayacaktı. Bu, göreli bir yüzde 21'lik azalmanın mutlak yüzü.
Yaygın yanlış"Statin içersem beslenmeme dikkat etmeme gerek kalmaz."
Jenkins'in denemesinde doymuş yağı çok düşük bir beslenme LDL'yi tek başına yüzde 8 düşürdü ve portföy diyeti bir statin kadar etkiliydi. Beslenme değişiklikleri LDL'nin yanında tansiyon, kilo ve öteki risk etkenlerini de etkiliyor; ilaçla birlikte uygulanabilir.
Yaygın yanlış"Kolesterolü düşürmek yalnız riski yüksek olanlar için anlamlıdır."
Kolesterol Tedavisi Deneyicileri İşbirliği'nin 2012 meta-analizinde LDL düşürmenin oransal yararı, beş yıllık riski yüzde 10'un altında olanlarda en az yüksek riskli gruplardaki kadar büyüktü. Mutlak yarar düşük riskte daha küçük, ama sıfır değil: beş yılda bin kişide yaklaşık 11 olay.
Kanıtın sınırı
Jenkins ve arkadaşlarının denemesi yalnız 46 kişiyle ve bir ay sürdü; katılımcılar sıkı izlenen gönüllülerdi ve kalp-damar olayları ölçülmedi. Portföy diyetinin dört bileşeninin payları bu denemede birbirinden ayrılmadı; uzun vadede sürdürülebilirliği de bilinmiyor. CTT meta-analizi statin denemelerine dayanıyor; LDL'yi sofrayla düşürmenin aynı oranda koruyacağı makul bir beklenti; kalp krizini sayan büyük bir beslenme denemesi ise bu iki yayında yok. İki kaynak da PubMed özetiyle okundu. Trigliserit ve HDL kolesterolün beslenmeyle değişimi bu dersin iki kaynağının odağı değil. Türkiye'de kan yağlarının dağılımı ve Türk sofrasına uyarlanmış bir portföy diyeti bu kaynaklarda yer almıyor. Bu ders ilaç önermiyor; statin kararı, kişinin riski, yan etkileri ve tercihleriyle birlikte hekim tarafından veriliyor.
Ne zaman uzmana
Kan tahlilinde LDL kolesterolü yüksek çıkan biri, sonucunu risk hesabıyla birlikte bir aile hekimiyle değerlendirmelidir. Kolesterol ilacı kullanan biri, kas ağrısı, güçsüzlük ya da başka bir yakınma yaşarsa ilacı kendi başına bırakmamalı, hekimine danışmalıdır; idrar renginin koyulaşmasıyla birlikte belirgin kas ağrısı ve güçsüzlük varsa beklemeden başvurmalıdır. LDL kolesterol çok yüksekse, özellikle ailede erken yaşta kalp hastalığı ya da çok yüksek kolesterol öyküsü varsa, ailesel hiperkolesterolemi açısından değerlendirme gerekebilir; bu tablo M07-D05'te tanımlandı. Trigliserit çok yüksek çıkarsa, özellikle karın ağrısıyla birlikte, pankreas iltihabı riski nedeniyle hekime gidilmelidir. Bitki sterolü içeren ürünler ya da takviyeler kullanmayı düşünen biri, başka ilaçlar kullanıyorsa bunu hekimine ya da eczacısına sormalıdır.
Kendin dene
Aklında kalsın
Kan yağlarının kalp-damar riski açısından en çok konuşulanı LDL kolesterol. Beslenme onu sanıldığından fazla düşürebiliyor: 46 kişilik bir denemede bitki sterolleri, soya, yapışkan lif ve badem içeren bir portföy diyeti bir ayda LDL'yi yüzde 28,6, bir statin yüzde 30,9 düşürdü; doymuş yağı çok düşük kontrol diyeti bile yüzde 8.
LDL'yi düşürmek kalp-damar olaylarını azaltıyor: 27 statin denemesinde LDL'deki her litrede 1 milimollük düşüş büyük damar olaylarını aşağı yukarı her beş olaydan birini eksilterek azalttı. Riski düşük olanlarda bu, beş yılda bin kişide yaklaşık 11 olay demek.
Bu iki bulgu birlikte okunduğunda, LDL'yi düşüren bir beslenmenin koruma sağlaması makul bir beklenti; ama kalp-damar olaylarını ölçen bir beslenme denemesiyle değil, statin denemeleriyle desteklenen bir beklenti. Beslenme ve ilaç birbirinin yerine değil, aynı ölçek üzerinde.
Sonraki derse köprü
Bu derste statinlerin LDL'yi düşürerek kalp-damar olaylarını azalttığını gördük. Ama Melike bir soru soruyor: azalan şey gerçekten LDL'nin kendisi mi, yoksa statinin başka bir etkisi mi? LDL'nin kalp hastalığına neden olduğunu nasıl biliyoruz? Sonraki ders LDL kolesterolün nedensel kanıtını açıyor: denemeler ve genetik çalışmalar, LDL'nin kalp hastalığına yol açtığını gözlemsel bir ilişkiden nasıl ayırıyor?
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.