Besin alerjisi ile intoleransı mekanizma, belirti ve risk olarak ayırır.
Beslenme ve Diyet Bölümü — Besin Alerjisi ve İntolerans Akademisi — A16-M01, Alerji mi intolerans mı · 2.344 kelime · 17 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 11 dk okuma · 16 dk dinleme
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Bir yiyecekten sonra yaşanan her olumsuz tepki alerji değil. Kılavuzlar olumsuz besin tepkilerini ikiye ayırıyor: bağışıklık sisteminin karıştığı alerjiler ve karışmadığı intoleranslar ile başka mekanizmalar.
Aynı yiyecek iki farklı sorun yaratabilir: süt proteinine bağışıklık tepkisi süt alerjisi, laktoz şekerini sindirememek laktoz intoleransı. Kan testinde antikor bulunması, yani duyarlanma, tek başına alerji demek değil; belirtilerin de olması gerekiyor.
Alerjinin en ağır sonucu anafilaksi. Besin alerjisi olanlarda ölümcül besin anafilaksisi milyon kişi-yılında yaklaşık 1,8 sıklıkta, gençlerde daha sık görülüyor. Seyrek, ama sıfır değil; her anafilaksi acil bir durum.
Açılış
Açılış sahnesi
Ankara, şubat. Merve 29 yaşında; iki yıldır süt içtikten sonra karnı şişiyor ve birkaç saat içinde tuvalete koşuyor. Arkadaşlarına «süt alerjim var» diyor. Aynı hafta sonu ablası Gül'ün beş yaşındaki oğlu Kerem, doğum günü pastasından bir lokma aldıktan birkaç dakika sonra dudaklarının şiştiğini, boynunda kabarıklıklar çıktığını söylüyor; ardından öksürmeye başlıyor. Gül, Kerem'i hemen acile götürüyor. Gecenin sonunda Merve hastane koridorunda düşünüyor: ikisi de bir yiyecekten sonra kötüleşti, ikisine de «alerji» deniyor. Ama Kerem'in birkaç dakikada başlayan tablosu ile kendi saatler sonra gelen şişkinliği, aynı şey olabilir mi?
Merve, Gül, Kerem ve o şubat gecesi kurgudur. Besin alerjisi ile intoleransın tanımları Amerika Ulusal Alerji ve Enfeksiyon Hastalıkları Enstitüsü'nün desteklediği 2010 uzman kılavuzunun tam metninden, besin alerjisine bağlı ölümcül anafilaksinin sıklığı ise on üç kaydı birleştiren 2013 tarihli bir çalışmanın özetinden.
Yol haritası
Bu derste ne olacak
Bu akademi, bir yiyecekten sonra kendini kötü hisseden okurun en sık sorduğu soruyla açılıyor: alerji mi, intolerans mı? Bu iki kelime gündelik dilde birbirinin yerine kullanılıyor, ama farklı mekanizmaları, farklı riskleri ve farklı kararları anlatıyor. Önce bir kılavuzun bu ayrımı nasıl kurduğunu okuyacağız: bağışıklık sisteminin karıştığı tepkiler ve karışmadığı tepkiler. Sonra aynı yiyeceğin, sütün, bir kişide alerjiye, bir başkasında intoleransa yol açabildiğini göreceğiz. Son olarak riske bakacağız: alerjinin en ağır sonucu olan ölümcül anafilaksi ne kadar sık ve bu sayı nasıl okunmalı.
Sıfır noktası
Gıda alerjisi ve gıda intoleransı, gıda etiketleme akademisinde, alerjen bildirimi dersinde (A02-M01-D07) tanımlandı: alerjide bağışıklık sistemi bir gıdadaki proteine aşırı tepki veriyor; intoleransta bağışıklık sistemi karışmıyor, sorun gıdanın sindiriminde ya da işlenmesinde. Bu akademi o tanımı derinleştiriyor. Bir yiyecekten sonra ortaya çıkan her olumsuz tepki ne alerjidir ne de intolerans; bazıları zehirlenme, bazıları yiyeceğin içindeki bir maddenin ilaç benzeri etkisi, bazıları da nedeni bilinmeyen tepkiler. Kılavuzlar bu geniş kümeyi «olumsuz besin tepkisi» diye adlandırıyor ve onu ikiye ayırıyor: bağışıklık sistemiyle olanlar ve olmayanlar.
Bilim ne diyor
Amerika Ulusal Alerji ve Enfeksiyon Hastalıkları Enstitüsü 2010'da, besin alerjisinin tanı ve tedavisi için bir uzman kurulu topladı. Boyce ve arkadaşlarının hazırladığı kılavuz, alanın temel tanımlarını uzlaşmayla belirledi.
Kılavuzun en akılda kalan örneği süt. Kılavuz aynı yiyeceğin iki ayrı biçimde sorun yaratabileceğini anlatıyor: süt proteinine karşı bir bağışıklık tepkisi, süte alerji demek ve süt proteini burada bir alerjen. Laktoz şekerini sindirememek ise, bağırsakta fazla sıvıya, karın ağrısına ve ishale yol açıyor; bu laktoz intoleransı ve laktoz bir alerjen değil, çünkü tepki bağışıklık sistemine dayanmıyor. Sütün şekerini sindirmenin zorluğu M04-D02'den tanıdık. Merve'nin yaşadığı ve Kerem'in yaşadığı, aynı sofradaki iki farklı mekanizma.
Yaygın yanlış"Bir yiyecek beni rahatsız ediyorsa, ona alerjim vardır."
Doğrusu
Amerika Ulusal Alerji ve Enfeksiyon Hastalıkları Enstitüsü'nün 2010 kılavuzuna göre olumsuz besin tepkileri bağışıklık aracılı olanlar, yani alerjiler, ve bağışıklık aracılı olmayanlar, yani intoleranslar ve başka mekanizmalar, diye ikiye ayrılıyor; örneğin laktoz intoleransında laktoz bir alerjen değil, çünkü tepki bağışıklık sistemine dayanmıyor.
Yaygın yanlış"Kan testinde bir yiyeceğe karşı antikor çıktıysa, o yiyeceğe alerjim var demektir."
Doğrusu
Kılavuza göre özgül IgE antikorunun varlığı, yani duyarlanma, tek başına besin alerjisi tanımı için yeterli değil; o yiyecek yendiğinde belirtilerin de ortaya çıkması gerekiyor.
İleri katman
Usta katmanı
Alerjiyi intoleranstan ayırmanın gündelik hayattaki en önemli sonucu risk. İntolerans çoğu zaman rahatsız edici ama tehlikeli olmayan belirtilere yol açıyor; alerji ise bazı insanlarda anafilaksiye. Peki besin alerjisi olan biri için ölümcül bir anafilaksi ne kadar olası? Umasunthar ve arkadaşları 2013'te bu soruyu bir meta-analizle yanıtlamaya çalıştı.
Bu sayıyı iki yönden okumak gerekiyor. Bir yanda ölümcül anafilaksi gerçekten seyrek: besin alerjisi olan bir milyon kişi bir yıl izlense, besine bağlı ölüm yaklaşık iki olayda görülüyor. Yazarların karşılaştırması da bunu söylüyor: genel nüfustaki kazara ölüm riskinden daha düşük. Bu, besin alerjisiyle yaşayan ailelerin kaygısını hafifletebilecek bir bilgi. Öte yanda sayı sıfır değil ve gençlerde daha yüksek. Ölümcül anafilaksinin seyrek olması, bir anafilaksinin ciddiye alınmaması anlamına gelmiyor; anafilaksi her seferinde acil bir durum. Merve'nin şişkinliği ile Kerem'in dudaklarının şişmesi arasındaki fark, işte bu risktedir.
Yaygın yanlış"Besin alerjisi olan herkes her an ölümcül bir tepki yaşayabilir ve bu çok sık olur."
Doğrusu
Umasunthar ve arkadaşlarının 2013 meta-analizine göre besin alerjisi olan kişilerde ölümcül besin anafilaksisi milyon kişi-yılında yaklaşık 1,8 sıklıkta görüldü ve bu, genel nüfusta kazara ölüm sıklığından düşük; ama sıfır değil ve her anafilaksi acil bir durum.
Kanıtın sınırı
Amerikan kılavuzu 2010'da yayımlanmış bir uzman uzlaşısı; tanımları uzun süre alanda kullanıldı, ama sonradan Avrupa ve başka ülkelerin güncel kılavuzları da yayımlandı ve bu akademinin sonraki dersleri onlara da başvuracak. Kılavuz besin katkı maddelerine ve intoleranslara bağlı tepkileri ayrıntılı olarak incelemiyor. Umasunthar ve arkadaşlarının meta-analizi özetinden okundu; çalışmaların kalitesi karışık, sonuçlar arasında yüksek tutarsızlık var ve sayılar besin alerjisinin nüfustaki sıklığına dair bir varsayıma dayanıyor. Türkiye'de besin alerjisinin, intoleransların ve ölümcül anafilaksinin ne kadar sık görüldüğü bu kaynaklardan okunamıyor. Bir tepkiye alerji ya da intolerans adını koymak, öyküyü dinleyip gerekirse test isteyen hekimin işi.
Ne zaman uzmana
Bir yiyecek yendikten sonra dakikalar içinde dudaklarda, dilde ya da yüzde şişme, nefes almada güçlük, hırıltı, boğazda sıkışma hissi, ses kısıklığı, baş dönmesi, bayılma ya da yaygın kurdeşen ortaya çıkarsa, bu bir anafilaksi olabilir; beklemeden acil yardım çağrılmalı ya da en yakın acil servise gidilmelidir. Daha önce bir yiyecekten sonra böyle bir tepki yaşamış biri, o yiyeceği yeniden denemeden önce bir alerji uzmanına başvurmalıdır. Bir yiyecekten sonra tekrarlayan sindirim belirtileri yaşayan biri, yiyeceği kendi başına kesmeden önce bir hekimle konuşmalıdır; çünkü belirtilerin nedeni bir alerji, bir intolerans ya da başka bir hastalık olabilir. İnternetten ya da bir sağlık merkezinden yapılan bir kan testinde yiyeceklere karşı antikor çıkan biri, bu sonuçla yiyecek kesmeden önce sonucu bir alerji uzmanına göstermelidir. Çocuklarda bir besin tepkisinden kuşkulanılıyorsa, aile hekimi ya da çocuk doktoru bilgilendirilmelidir.
Uygulama
Kendin dene
Özet
Aklında kalsın
Bir yiyecekten sonra yaşanan her olumsuz tepki alerji değil. Kılavuzlar olumsuz besin tepkilerini ikiye ayırıyor: bağışıklık sisteminin karıştığı alerjiler ve karışmadığı intoleranslar ile başka mekanizmalar.
Aynı yiyecek iki farklı sorun yaratabilir: süt proteinine bağışıklık tepkisi süt alerjisi, laktoz şekerini sindirememek laktoz intoleransı. Kan testinde antikor bulunması, yani duyarlanma, tek başına alerji demek değil; belirtilerin de olması gerekiyor.
Alerjinin en ağır sonucu anafilaksi. Besin alerjisi olanlarda ölümcül besin anafilaksisi milyon kişi-yılında yaklaşık 1,8 sıklıkta, gençlerde daha sık görülüyor. Seyrek, ama sıfır değil; her anafilaksi acil bir durum.
Sıradaki ders
Sonraki derse köprü
Kerem'in tablosu birkaç dakika içinde başladı: dudaklar, deri, sonra öksürük. Bu hız tesadüf değil; tepkinin arkasında, kılavuzun «hemen ortaya çıkan alerjik tepkinin aracısı» dediği özel bir antikor sınıfı var. Sonraki ders, IgE aracılı alerji, bu tür alerjide tepkinin neden dakikalar içinde başladığını ve hangi belirtilerin ciddi olduğunu açıklıyor.
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.