IgE aracılı besin alerjisinde reaksiyonun neden dakikalar içinde başladığını ve hangi belirtilerin ciddi olduğunu açıklar.
Beslenme ve Diyet Bölümü — Besin Alerjisi ve İntolerans Akademisi — A16-M01, Alerji mi intolerans mı · 2.210 kelime · 17 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 10 dk okuma · 15 dk dinleme
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
IgE aracılı alerjide, duyarlanmış bir kişinin mast hücreleri alerjenle karşılaşınca içlerinde hazır tuttuğu maddeleri bir anda salıyor; tepki bu yüzden dakikalar içinde başlayabiliyor.
Dünya Alerji Örgütü'ne göre anafilaksi, deri belirtilerine solunum, dolaşım ya da ağır sindirim belirtilerinin eklenmesiyle tanınıyor; ama anafilaksilerin yüzde 10–20'sinde deri belirtisi hiç olmuyor. Asıl önemli olan nefes ve dolaşım.
İngiltere'deki kayıtta besine bağlı ölümcül tepkilerin hepsinde nefes almada güçlük vardı ve durmaya kadar ortanca süre 30 dakikaydı. Hemen tanımak ve hemen acil yardım çağırmak, en önemli adım.
Açılış
Açılış sahnesi
Ankara, şubat. Kerem'in acildeki gecesi geride kaldı; çocuk alerji polikliniğinde uzman hekim Leyla Hanım, Gül'e o akşamı adım adım anlattırıyor. Pastadan bir lokma, birkaç dakika sonra dudaklarda şişme, boyunda kabarıklıklar, ardından öksürük ve hırıltı. Gül en çok bir şeyi merak ediyor: «Kerem daha önce yumurtalı kek yemişti, hiçbir şey olmamıştı. Neden bu kez bu kadar hızlı ve bu kadar ağır oldu?» Leyla Hanım bir kâğıda iki sütun çiziyor: sol tarafa deri, sağ tarafa nefes. «Asıl önemli olan» diyor, «sağ sütun.»
Leyla Hanım, Gül, Kerem ve o poliklinik günü kurgudur. Anafilaksinin tanımı, tanı ölçütleri ve sık tetikleyicileri Dünya Alerji Örgütü'nün 2020 anafilaksi rehberinin tam metninden, besine bağlı ölümcül tepkilerin seyri ise İngiltere'de tutulan bir ölümcül anafilaksi kaydının PubMed özetinden alındı.
Yol haritası
Bu derste ne olacak
Önceki ders olumsuz besin tepkilerini bağışıklık aracılı olanlar ve olmayanlar diye ikiye ayırdı. Bu ders bağışıklık aracılı tepkilerin en hızlı ve en tehlikeli türüne bakıyor: IgE aracılı alerji. Önce bu tepkinin hızının kaynağına, bağışıklık sisteminin hangi hücrelerine bakacağız. Sonra hangi belirtilerin ciddi olduğunu, yani Leyla Hanım'ın «sağ sütun» dediği şeyi, bir uluslararası rehberin tanı ölçütleriyle okuyacağız. Son olarak besine bağlı ölümcül tepkilerin bir kayıttaki seyrini inceleyeceğiz: nefes, zaman ve tanımanın önemi.
Sıfır noktası
Anafilaksi, duyarlanma ve çapraz tepkime A16-M01-D01'de tanımlandı. D01'deki Amerikan kılavuzuna göre IgE, ani alerjik tepkiyi taşıyan antikor sınıfı. Mekanizmanın özeti şöyle: duyarlanmış bir kişide IgE antikorları, dokulardaki bazı bağışıklık hücrelerinin yüzeyine yerleşmiş, hazır bekliyor. Alerjen bu antikorlarla karşılaşınca hücreler, içlerinde depoladıkları maddeleri bir anda salıyor. Önceki dersteki Amerikan kılavuzu da IgE aracılı anafilaksiyi, duyarlanmış mast hücrelerinden ve bazofillerden vücudun geneline yayılan bir madde salınımı olarak anlatıyordu. Tepkinin dakikalar içinde başlayabilmesi, bu ani salınımla ilgili.
Bilim ne diyor
Dünya Alerji Örgütü 2020'de, anafilaksiyi tanımak ve tedavi etmek üzerine güncel bir rehber çıkardı. Cardona ve arkadaşları, örgütün anafilaksi kurulu adına, tanımı ve tanı ölçütlerini güncelledi.
Bu kartın en önemli uyarısı, deri belirtileri hakkında. Gündelik dilde alerji çoğu zaman kaşıntı ve kabarıklıkla eşleştiriliyor; ama rehbere göre anafilaksilerin yüzde 10–20'sinde deri belirtileri hiç olmuyor. Yani kabarıklık yokken de anafilaksi olabilir. Leyla Hanım'ın sağ sütunu, nefes ve dolaşım, bu yüzden asıl önemli olan: hırıltı, nefes darlığı, boğazda sıkışma, ses kısıklığı, baş dönmesi ya da bayılma, deri belirtisi olsun ya da olmasın, bir acil durum.
Yaygın yanlış"Alerjik tepkide kabarıklık yoksa tehlike de yoktur."
Doğrusu
Dünya Alerji Örgütü'nün 2020 rehberine göre anafilaksilerin yüzde 10–20'sinde deri belirtileri hiç görülmüyor; deri belirtisi olmadan ani başlayan tansiyon düşüklüğü, bronş daralması ya da üst solunum yolu tıkanması da anafilaksi olabilir.
İleri katman
Usta katmanı
Besine bağlı bir tepki nasıl ölümcül oluyor? Pumphrey 2000'de, 1992'den bu yana İngiltere'de ölüm belgesinden izlenebilen bütün ölümcül anafilaksi olgularını içeren bir kayıttan dersler çıkardı.
Bu kaydın iki sayısı, besine bağlı anafilaksinin doğasını anlatıyor. Birincisi: besine bağlı ölümcül tepkilerin hepsinde sorun nefesti. Yani Leyla Hanım'ın sağ sütunu, besin alerjisinde gerçekten en tehlikeli sütun. İkincisi: ortanca süre 30 dakika. Bu, besine bağlı bir tepkinin, yemekten sonraki dakikalarda tanınması ve hemen tedavi edilmesi gerektiğini gösteriyor. Kayıttaki en çarpıcı bulgu ise tedaviyle ilgili: adrenalin ölümcül tepkilerin çoğunda kullanılmıştı, ama durmadan önce yalnız yedide birinde. Yazar, anafilaksinin hemen tanınmasını ve adrenalinin erken kullanılmasını başarılı tedavinin anahtarı olarak gösterdi. Adrenalin dozu ve kullanımı bir hekimin işi; bu ders bir doz önermiyor.
Yaygın yanlış"Besine bağlı bir alerjik tepkide önce beklemek, sonra gerekirse hastaneye gitmek yeterlidir."
Doğrusu
Pumphrey'in 2000 tarihli İngiltere kaydına göre besine bağlı ölümcül tepkilerin hepsinde nefes almada güçlük vardı ve solunum ya da kalp durmasına kadar geçen ortanca süre 30 dakikaydı; yazar anafilaksinin hemen tanınmasını ve erken tedaviyi başarının anahtarı olarak gösterdi.
Yaygın yanlış"Bir yiyeceği daha önce sorunsuz yediysem, ona karşı ağır bir tepki yaşayamam."
Doğrusu
Duyarlanma bir antikorun varlığı ve tepkinin ne zaman, ne şiddette ortaya çıkacağı başka etkenlere de bağlı olabiliyor; Dünya Alerji Örgütü rehberine göre anafilaksi geçirenlerin önemli bir kısmında tepki yıllar içinde tekrarlıyor.
Kanıtın sınırı
Dünya Alerji Örgütü rehberi bir uzman uzlaşısı; tetikleyicilerin dağılımı ve sıklık sayıları bölgeden bölgeye ve tanım ile yönteme göre büyük farklılık gösteriyor ve rehber Türkiye'ye özgü veri vermiyor. Pumphrey'in kaydı ölüm belgelerine dayanıyor ve yazarın kendisi belgelenen ölümlerin gerçek sayıyı olduğundan az gösterdiğini belirtiyor; kayıt 2000 yılına kadarki tedavi koşullarını yansıtıyor ve yalnız özetinden okundu. Bu kaynaklar IgE aracılı tepkinin mekanizmasını ayrıntılı olarak sınamıyor; buradaki özet, rehberlerin tanımlarına dayanıyor. Adrenalinin dozu ve kullanım biçimi bu dersin kapsamı dışında; bunlar hekimin kişiye göre belirlediği acil durum planının konusu. Türkiye'de besine bağlı anafilaksinin sıklığı bu kaynaklardan okunamıyor.
Ne zaman uzmana
Yemekten sonra soluk daralırsa, göğüsten ıslık sesi gelirse, boğaz sıkışır, ses kısılır ya da yutkunmak zorlaşırsa, dil veya dudaklar hızla şişerse, baş döner ya da kişi bayılırsa, karın kıvrandıran bir ağrı ya da üst üste kusma başlarsa, deri belirtisi olsun ya da olmasın, beklemeden acil yardım çağrılmalıdır. Hekimin daha önce bir adrenalin oto-enjektörü reçete ettiği biri, acil durum planına göre davranmalı ve ardından mutlaka acil servise gitmelidir; belirtiler geçse bile bir süre gözlem gerekebilir. Bir yiyecekten sonra yalnız deride kabarıklık ya da kaşıntı yaşayan biri de, aynı yiyeceğe yeniden dokunmadan bir alerji polikliniğinde değerlendirilmelidir. Bir çocukta besin alerjisi tanısı konduysa, okul, kreş ve çocuğa bakan herkes acil durum planından haberdar edilmelidir.
Uygulama
Kendin dene
Özet
Aklında kalsın
IgE aracılı alerjide, duyarlanmış bir kişinin mast hücreleri alerjenle karşılaşınca içlerinde hazır tuttuğu maddeleri bir anda salıyor; tepki bu yüzden dakikalar içinde başlayabiliyor.
Dünya Alerji Örgütü'ne göre anafilaksi, deri belirtilerine solunum, dolaşım ya da ağır sindirim belirtilerinin eklenmesiyle tanınıyor; ama anafilaksilerin yüzde 10–20'sinde deri belirtisi hiç olmuyor. Asıl önemli olan nefes ve dolaşım.
İngiltere'deki kayıtta besine bağlı ölümcül tepkilerin hepsinde nefes almada güçlük vardı ve durmaya kadar ortanca süre 30 dakikaydı. Hemen tanımak ve hemen acil yardım çağırmak, en önemli adım.
Sıradaki ders
Sonraki derse köprü
Kerem'in tepkisi dakikalar içinde başladı. Ama Leyla Hanım'ın bekleme salonunda, belirtileri saatler, hatta günler sonra başlayan başka çocuklar da var: kusmaları yemekten birkaç saat sonra gelen bir bebek, yutkunmakta zorlanan bir genç. Onların kanında IgE bulunmuyor. Sonraki ders, IgE aracılı olmayan reaksiyonlar, geç başlayan, sindirim ağırlıklı alerji türlerini ve eozinofilik özofajiti IgE aracılı alerjiden ayırt ediyor.
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.