İçeriğe geç

A17-M01-D01

Böbreğin beslenmedeki işi

Böbreğin su, tuz, potasyum, fosfor ve atık dengesindeki işini açıklar ve bu işin beslenme önerisini neden belirlediğini gösterir.

Beslenme ve Diyet Bölümü — Böbrek Sağlığı ve Beslenme Akademisi — A17-M01, Böbreği ve tahlili okumak · 2.345 kelime · 17 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 11 dk okuma · 16 dk dinleme

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Böbrek yalnız süzmüyor: suyu ve tuzu, potasyumu, fosforu ve kalsiyumu, asidi ve atıkları dengeliyor, tansiyonu düzenliyor ve kan yapımını uyaran bir hormon üretiyor. Böbrek zayıfladığında bu işlerin her biri bir beslenme sorusuna dönüşüyor.

KDIGO'nun 2024 kılavuzu böbrek hastalığında bitkisel ağırlıklı, çeşitli ve aşırı işlenmiş besinleri az içeren bir beslenme öneriyor; sodyum, fosfor, potasyum ve protein ise kişiye göre, bir böbrek diyetisyeniyle ayarlanıyor. Aynı tanıda bir çocuğa, bir yaşlıya ve bir başka hastaya farklı şeyler söylenebiliyor.

Türkiye'de ulusal bir taramada yetişkinlerin yüzde 15,7'sinde böbrek hastalığının bir işareti saptandı; çoğu, tansiyon ve diyabetle birlikte, sessizce ilerliyor.

Açılış sahnesi

Bursa, kasım. Hatice Hanım 62 yaşında; on iki yıldır diyabeti, sekiz yıldır yüksek tansiyonu var. Yıllık kontrolünde aile hekimi bir kan ve idrar tahlili istemiş, sonuçların bir satırı kırmızı yazılmış. Oğlu Serkan aynı akşam internette «böbrek diyeti» araması yapıyor ve önüne çıkan ilk listeyi annesine okuyor: «Muz yok, domates yok, kuru baklagil yok, et yok, süt az, su çok.» Hatice Hanım şaşırıyor: domates yemeden nasıl yemek yapacak? Ertesi gün nefroloji polikliniğinde diyetisyen Nurcan Hanım listeye bakıp gülümsüyor: «Bu liste kimin için yazılmış, bilmiyoruz. Sizin böbreğiniz şu an neyi yapıyor, neyi yapamıyor, ona bakmadan hiçbir yiyeceği kesmeyeceğiz.»

Hatice Hanım'ın ailesi, diyetisyeni ve o tahlil kâğıdı kurgudur. Böbreğin işlevleri ve böbrek hastalığında beslenme danışmanlığının nasıl kurulduğu Böbrek Hastalığı: Küresel Sonuçların İyileştirilmesi (KDIGO) kuruluşunun 2024 kronik böbrek hastalığı kılavuzunun tam metninden, Türkiye'de kronik böbrek hastalığının sıklığı ise ulusal bir nüfus taramasının PubMed özetinden alındı.

Bu derste ne olacak

Bu akademi, böbrek sağlığı ile beslenme arasındaki ilişkiyi okuyor ve ilk dersi bir soruyla açıyor: böbrek beslenmeyle ne iş görüyor? Önce böbreğin vücuttaki işlerini, kanı süzmekten öte, sırasıyla konuşacağız: su ve tuz, potasyum, fosfor ve kalsiyum, asit ve atık, kan yapımı ve tansiyon. Sonra bu işlerin her birinin, böbrek zayıfladığında neden bir beslenme sorusuna dönüştüğünü göreceğiz. Ardından uluslararası bir kılavuzun böbrek hastalığında beslenme önerisini neden kişiye göre kurduğunu okuyacağız. Son olarak Türkiye'de bu sorunun ne kadar yaygın olduğuna, ulusal bir taramanın sayılarıyla bakacağız.

Sıfır noktası

Glomerüler filtrasyon hızı, kreatinin ve kronik böbrek hastalığı, bölümün yüksek protein ve böbrek dersinde (M08-D05) tanımlandı; hiperkalemi ve potasyumun böbrekle ilişkisi M10-D04'te, renin A14'te. Böbrek çoğu zaman yalnız «süzen» bir organ gibi düşünülüyor. Ama KDIGO kılavuzu böbreğin pek çok işini birlikte sayıyor: maddelerin yıkımı ve atılması, sıvı hacminin ve kan basıncının düzenlenmesi, kan yapımını uyaran bir hormonun üretimi, tuzların, asit ile bazın ve kemik minerallerinin dengesi. Kılavuza göre süzme bu işlerin yalnız biri; ama böbrek işlevinin genel olarak en iyi göstergesi kabul ediliyor. Bu derste her işi ayrı ayrı ele alacağız, çünkü her biri sofradaki farklı bir yiyecekle ilişkili.

Bilim ne diyor

Böbrek hastalığında beslenme nasıl kurulmalı? KDIGO, kronik böbrek hastalığının değerlendirilmesi ve yönetimi için 2024'te güncellenmiş kılavuzunu yayımladı. Kılavuzun beslenme bölümü, hangi yiyeceklerin silineceğini sıralamıyor; bir çalışma biçimi tarif ediyor.

Bu kartın beslenme açısından en önemli iki cümlesi, birbirini dengeliyor. Birincisi genel bir yön veriyor: bitkisel besinleri daha çok, aşırı işlenmiş besinleri daha az içeren çeşitli bir beslenme. İkincisi ise ayrıntıyı kişiye bırakıyor: sodyum, fosfor, potasyum ve protein, her biri kişinin kendi böbreğine, kendi kan değerlerine ve kendi öteki hastalıklarına göre ayarlanmalı. Kılavuzun özel durumları da bunu gösteriyor: aynı tanıda, çocuklarda protein kısıtlanmamalı; kas kaybı olan yaşlılarda protein hedefi daha yüksek tutulabilir; sodyum kaybettiren bir böbrek hastalığında ise tuz kısıtlaması uygun olmayabilir. Serkan'ın internetten okuduğu liste, bu ayrımların hiçbirini yapmıyor. Domatesi, muzu, baklagili ve eti herkes için aynı biçimde yasaklayan bir liste, kılavuzun tarif ettiği yaklaşımın tam tersi.

Yaygın yanlış"Böbrek hastalığında herkesin uyması gereken tek bir böbrek diyeti vardır."
Doğrusu

KDIGO'nun 2024 kılavuzuna göre sodyum, fosfor, potasyum ve protein konusundaki uyarlamalar, böbrek diyetisyenleri tarafından kişinin gereksinimlerine, hastalığın ağırlığına ve öteki hastalıklarına göre yapılmalı; çocuklarda protein kısıtlanmamalı, sodyum kaybettiren hastalıklarda tuz kısıtlaması genellikle uygun değil.

Usta katmanı

Böbrek hastalığı Türkiye'de ne kadar yaygın? Süleymanlar ve arkadaşları 2011'de, Türkiye genelinde ev ziyaretleriyle yapılan ulusal bir nüfus taramasının sonuçlarını yayımladı.

Bu taramanın sayısı çarpıcı: Türkiye'de 100 yetişkinden yaklaşık 16'sında böbrek hastalığının bir işareti saptandı. Bunların önemli bir kısmı, Hatice Hanım gibi, belirti vermeden, tansiyon ve diyabetin gölgesinde ilerleyen bir böbrek hastalığı. Taramanın en dikkat çekici ayrıntısı ise, süzme hızı düşük olanların oranı ile, yani yüzde 5,2 ile, idrarda albümin artışı olanların oranı arasındaki fark: böbrek hastalığının bir kısmı süzme hızı henüz düşmeden, idrardaki bir proteinle kendini gösteriyor. Bu iki ölçümün neyi gösterdiği, bir sonraki dersin konusu. Ama taramanın bir sınırı da var: tanı için üç aylık süreklilik gerekiyor ve tarama tek bir ölçüme dayanıyor; bu yüzden gerçek sıklık bu sayıdan biraz düşük olabilir.

Yaygın yanlış"Böbrek hastalığı nadirdir ve ancak belirti verince fark edilir."
Doğrusu

Süleymanlar ve arkadaşlarının 2011 ulusal taramasına göre Türkiye'de kronik böbrek hastalığı yetişkinlerin yüzde 15,7'sinde saptandı; bunların önemli bir kısmı, belirti vermeden ve yüksek tansiyon ile diyabetle birlikte görülüyor.

Yaygın yanlış"Böbrek hastalığında meyve ve sebzeyi kesmek gerekir."
Doğrusu

KDIGO'nun 2024 kılavuzu kronik böbrek hastalığında bitkisel kaynaklı besinleri hayvansal kaynaklılardan daha çok içeren bir beslenme öneriyor; potasyum gibi uyarlamaların, kişinin kan değerlerine ve hastalığının ağırlığına göre bir böbrek diyetisyeni tarafından yapılmasını istiyor.

Kanıtın sınırı

KDIGO kılavuzu uluslararası bir kılavuz ve beslenme önerilerinin önemli bir kısmı düşük kanıt düzeyine dayanıyor; kılavuz Türkiye'deki mutfak alışkanlıklarına ayrıca uyarlanmadı. Türkiye'deki tarama 2011'den, tek bir ölçüme dayanıyor ve yalnız idrarda albümin ölçümüne onay verenleri kapsıyor; yalnız PubMed özetinden okundu ve bugünkü sıklık farklı olabilir. Bu ders böbreğin işlerini genel hatlarıyla anlatıyor; her bir mineralin, örneğin fosforun ve potasyumun, böbrek hastalığındaki ayrıntılı yönetimi akademinin ilerleyen modüllerinde ele alınıyor. Hangi yiyeceğin ne ölçüde azaltılıp artırılacağı, kişinin kan değerlerine ve evresine göre bir nefrolog ve böbrek diyetisyeniyle belirlenir.

Ne zaman uzmana

Diyabeti, yüksek tansiyonu ya da ailesinde böbrek hastalığı olan biri, böbrek işlevi için düzenli bir kan ve idrar tahlilini hekimiyle konuşmalıdır. Bir tahlilde böbrekle ilgili bir değer anormal çıktıysa, internetteki bir «böbrek diyeti» listesine başvurmadan önce hekimle görüşülmeli ve ölçümün tekrarlanıp tekrarlanmayacağı sorulmalıdır. Tanısı konmuş bir böbrek hastası, sofrasını baştan kurmadan önce hekiminden bir böbrek diyetisyenine sevk istemelidir; özellikle meyve, sebze, baklagil ya da et gibi besin gruplarını kesmeyi düşünüyorsa. Böbrek hastalığı olan bir çocuğun beslenmesi, büyümesini bozmamak için bir çocuk nefroloğu ve diyetisyenle planlanmalıdır. İdrar miktarında belirgin azalma, bacaklarda ve gözkapaklarında artan şişlik, soluk darlığı, belirgin halsizlik, bulantı ya da kusma varsa, beklemeden hekime gidilmelidir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Böbrek yalnız süzmüyor: suyu ve tuzu, potasyumu, fosforu ve kalsiyumu, asidi ve atıkları dengeliyor, tansiyonu düzenliyor ve kan yapımını uyaran bir hormon üretiyor. Böbrek zayıfladığında bu işlerin her biri bir beslenme sorusuna dönüşüyor.

KDIGO'nun 2024 kılavuzu böbrek hastalığında bitkisel ağırlıklı, çeşitli ve aşırı işlenmiş besinleri az içeren bir beslenme öneriyor; sodyum, fosfor, potasyum ve protein ise kişiye göre, bir böbrek diyetisyeniyle ayarlanıyor. Aynı tanıda bir çocuğa, bir yaşlıya ve bir başka hastaya farklı şeyler söylenebiliyor.

Türkiye'de ulusal bir taramada yetişkinlerin yüzde 15,7'sinde böbrek hastalığının bir işareti saptandı; çoğu, tansiyon ve diyabetle birlikte, sessizce ilerliyor.

Sonraki derse köprü

Türkiye'deki taramada süzme hızı düşüklüğü yüzde 5,2'de, idrarda albümin artışı ise bundan iki kat daha sık görüldü. Hatice Hanım'ın tahlilinde de iki satır var: biri kandan hesaplanan bir sayı, öteki idrardan ölçülen bir oran. Sonraki ders, eGFR ve albüminüri, bu iki ölçümün neyi gösterdiğini ayırıyor ve kronik böbrek hastalığı evrelemesinin ikisine birlikte dayandığını kılavuzla açıklıyor.

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?