A18-M01-D02
Yağlı karaciğer
Metabolik yağlı karaciğer hastalığında kilo kaybının ve beslenmenin etkisini okur.
Beslenme ve Diyet Bölümü — Karaciğer Sağlığı ve Beslenme Akademisi — A18-M01, Yağlı karaciğeri okumak · 2.280 kelime · 17 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 10 dk okuma · 15 dk dinleme
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Kilo kaybı karaciğerdeki yağı azaltıyor. Randomize denemelerin meta-analizinde kilo verme girişimleri karaciğer enzimlerini, yağı, iltihabı ve steatohepatit varlığını iyileştirdi; ama kısa süreli denemelerde fibrozda anlamlı bir değişiklik görülmedi.
Ne kadar kilo verildiği önemli. Bir doku örneği çalışmasında kilosunun en az yüzde 5'ini verenlerin yarısından fazlasında steatohepatit geriledi; en az yüzde 10'unu verenlerin yüzde 90'ında steatohepatit, yüzde 45'inde fibroz geriledi. Ama hastaların yalnız üçte biri yüzde 5'e ulaşabildi.
Avrupa'nın karaciğer beslenme kılavuzu karaciğer yağı için yüzde 7 ile 10, fibroz için yüzde 10'dan fazla kilo kaybı hedefliyor ve Akdeniz tipi beslenmeyi öneriyor; bu beslenme kilo kaybı olmadan bile karaciğer yağını azaltabiliyor.
Açılış sahnesi
Eskişehir, kasım. Murat Bey diyetisyen Berk Bey'in odasında, bir kâğıda yazılmış iki sayıya bakıyor: 104 ve 94. Birincisi bugünkü kilosu, ikincisi Berk Bey'in önerdiği bir yıllık hedef. «On kilo mu? Bir yılda?» Murat Bey'in aklında başka bir plan vardı: internette okuduğu, karaciğeri «temizleyen» bir limonlu su kürü ve iki hafta yalnız sebze çorbası. Berk Bey kâğıdın altına bir cümle ekliyor: «Karaciğerdeki yağın ne kadar azalacağı, büyük ölçüde ne kadar kilo vereceğinize bağlı. Kürü değil, bu sayıyı konuşalım.» Selin Hanım ekliyor: «Ya on kiloyu veremezsen? Beş kilo hiçbir işe yaramaz mı?»
Murat Bey, Selin Hanım, Berk Bey ve o kasım günü kurgudur. Kilo kaybının karaciğer üzerindeki etkisi randomize denemeleri birleştiren bir meta-analizin ve karaciğer dokusu örnekleriyle izlenen bir çalışmanın PubMed özetlerinden; kilo hedefleri ve Akdeniz tipi beslenme önerisi Avrupa Klinik Beslenme ve Metabolizma Derneği'nin 2019 karaciğer hastalığında beslenme kılavuzunun tam metninden alındı.
Bu derste ne olacak
Önceki ders, yağlı karaciğerin bir yelpaze olduğunu ve ilerleyişi asıl belirleyenin fibroz olduğunu gösterdi. Bu ders, o yelpazede geri adım atmanın yolunu soruyor: kilo vermek karaciğerdeki yağı, iltihabı ve yara dokusunu ne kadar değiştiriyor? Önce randomize denemeleri birleştiren bir meta-analizle, kilo verme programlarının karaciğer ölçümlerine etkisini okuyacağız. Sonra karaciğer dokusu örneğiyle izlenen bir çalışmayla, kaç kilo verildiğinin neyi değiştirdiğine bakacağız. Ardından Avrupa'nın karaciğer beslenme kılavuzunun kilo hedeflerini ve Akdeniz tipi beslenme önerisini okuyacağız. Son olarak Selin Hanım'ın sorusuna döneceğiz: beş kilo hiçbir işe yaramaz mı?
Sıfır noktası
Karaciğerdeki yağ, vücudun enerji dengesine bağlı. Uzun süre harcanandan fazla enerji alındığında fazlanın bir kısmı karaciğerde birikiyor; enerji açığı yaratılıp kilo verildiğinde ise karaciğer bu depoyu ilk boşaltan organlardan biri oluyor. Ektopik yağı A07-M01-D03, yağlı karaciğerin yeni adını, steatohepatiti ve fibrozu ise akademinin ilk dersi A18-M01-D01 tanımladı. Bu derste sorulan, kilo kaybının yelpazenin hangi basamağını ne kadar değiştirdiği. Karaciğerin durumunu ölçmenin birkaç yolu var: kanda karaciğer enzimlerine bakmak, görüntülemeyle yağı ölçmek ya da ince bir iğneyle karaciğerden doku örneği alıp mikroskopta incelemek. Bu ölçümlerin her biri farklı bir şey söylüyor; kanıtı okurken hangi ölçüme bakıldığını sormak gerekiyor.
Bilim ne diyor
Kilo verme programları karaciğeri gerçekten değiştiriyor mu? Koutoukidis ve arkadaşları 2019'da, yağlı karaciğeri olan kişilerde kilo vermeyi amaçlayan bir girişimi, girişim yapılmamasıyla ya da daha hafif bir girişimle karşılaştıran randomize denemeleri bir meta-analizde birleştirdi.
Bu meta-analizin mesajı tutarlı ama iki yönlü. Bir yanda, kilo verdiren her girişim karaciğerde ölçülebilir bir iyileşme sağladı: daha az yağ, daha düşük enzim, daha az iltihap. Öte yanda, fibroz, yani önceki derste ilerleyişin asıl belirleyicisi olduğunu gördüğümüz yara dokusu, bu çoğunlukla altı aylık denemelerde anlamlı olarak değişmedi. Bunun bir nedeni süre olabilir: yara dokusu, yağdan çok daha yavaş geriliyor. Bir başka nedeni miktar: denemelerde ortalama fark yaklaşık 3,6 kilogramdı. Yazarlar yine de bulguların, yağlı karaciğeri olan kişilere yapılandırılmış kilo verme programlarının önerilmesini desteklediğini yazdı. Kilonun miktarının ne kadar önemli olduğunu ise başka bir çalışma, karaciğer dokusu örnekleriyle gösteriyor.
Usta katmanı
Ne kadar kilo? Vilar-Gomez ve arkadaşları 2015'te Küba'da, doku örneğiyle steatohepatit tanısı konmuş hastaları bir yıl boyunca yaşam tarzı değişikliğiyle izledi ve başta ve sonda iki doku örneği aldı.
Bu çalışma Selin Hanım'ın sorusuna bir yanıt veriyor. Beş kilo, yani Murat Bey için kilosunun yaklaşık yüzde 5'i, işe yarıyor: bu eşiği geçenlerin yarısından fazlasında steatohepatit geriledi. Ama yara dokusunun, yani fibrozun gerilemesi, en sık yüzde 10 ve üstünü verenlerde görüldü. Avrupa'nın karaciğer beslenme kılavuzu bu kademeli tabloyu bir öneriye çeviriyor: fazla kilolu ya da obez yağlı karaciğer hastalarında karaciğer yağını ve kan değerlerini iyileştirmek için yüzde 7 ile 10, fibrozu iyileştirmek için yüzde 10'dan fazla kilo kaybı hedeflenmeli. Sorun, bu hedefe ulaşmanın zorluğu: Vilar-Gomez'in çalışmasında hastaların yalnızca yaklaşık üçte biri yüzde 5'e ulaştı. Bu yüzden kılavuzlar yalnız bir sayı değil, o sayıya ulaştıracak sürdürülebilir bir beslenme düzeni de öneriyor.
Yaygın yanlış"Karaciğer yağı için birkaç günlük bir detoks ya da limonlu su kürü yeter."
Koutoukidis ve arkadaşlarının 2019 meta-analizinde karaciğerdeki iyileşme kilo verme girişimleriyle birlikteydi ve denemelerin ortanca süresi altı aydı; Avrupa karaciğer beslenme kılavuzu da karaciğer yağı için yüzde 7 ile 10, fibroz için yüzde 10'dan fazla kilo kaybı hedefliyor.
Yaygın yanlış"Beş kilo vermek karaciğere bir şey kazandırmaz; ya hep ya hiç."
Vilar-Gomez ve arkadaşlarının 2015 çalışmasında kilosunun en az yüzde 5'ini veren hastaların yaklaşık yüzde 58'inde steatohepatit geriledi; daha fazla kilo kaybı daha fazla iyileşmeyle birlikteydi, ama küçük kayıplar da işe yaradı.
Yaygın yanlış"Kilo verince karaciğerdeki yara izi de hemen kaybolur."
Koutoukidis ve arkadaşlarının meta-analizinde kısa süreli kilo verme girişimleri yağı, enzimleri ve iltihabı iyileştirdi ama fibrozu anlamlı olarak değiştirmedi; Vilar-Gomez'in çalışmasında fibroz gerilemesi en sık yüzde 10 ve üstü kilo kaybında görüldü.
Kanıtın sınırı
Koutoukidis ve arkadaşlarının meta-analizindeki denemeler kısa süreliydi, aralarındaki farklılık çok yüksekti ve yarısından fazlası en az bir alanda yüksek yanlılık riski taşıyordu; uzun vadeli sağlık sonuçları, örneğin siroz ya da ölüm, için kanıt sınırlıydı. Vilar-Gomez ve arkadaşlarının çalışması tek merkezli, karşılaştırma grubu olmayan bir çalışma; kilo verenlerle vermeyenler başka açılardan da farklı olabilir. Bu iki çalışmanın yalnız PubMed özetleri kullanıldı. Avrupa'nın karaciğer beslenme kılavuzu 2019 tarihli; Akdeniz tipi beslenme önerisi orta düzey kanıta dayanıyor. Türk mutfağına uyarlanmış bir beslenme düzeninin yağlı karaciğerdeki etkisini sınayan bir çalışma bu kaynaklarda yer almıyor. Kilo kaybı için ilaç ve cerrahinin yeri bu dersin konusu değil; bölümün ilgili akademisinde ayrıca okunuyor.
Ne zaman uzmana
Yağlı karaciğeri olan ve kilo vermek isteyen biri, kendisi için gerçekçi bir hedefi ve o hedefe ulaştıracak planı bir diyetisyenle kurmalıdır; çok düşük kalorili kürler ve hızlı kilo kaybı, özellikle diyabet ilacı kullananlarda, hekim gözetimi olmadan denenmemelidir. Fibroz puanı ilerlemiş çıkan biri, beslenmenin yanında gastroenteroloji ya da hepatoloji izlemine de ihtiyaç duyar. Normal kilolu olduğu hâlde yağlı karaciğeri olan biri, nedenin ve izlemin ayrıca değerlendirilmesini istemelidir. Karaciğeri «temizlediği» söylenen bitkisel ürünler kullanmayı düşünen biri, önce hekimine danışmalıdır; bazı ürünler karaciğere zarar verebilir. Göz akında sararma, karında hızla büyüyen şişlik, kanlı kusma, siyah ya da kanlı dışkı ya da kafa karışıklığı görülürse, randevu beklenmez; acil servise gidilir.
Kendin dene
Aklında kalsın
Kilo kaybı karaciğerdeki yağı azaltıyor. Randomize denemelerin meta-analizinde kilo verme girişimleri karaciğer enzimlerini, yağı, iltihabı ve steatohepatit varlığını iyileştirdi; ama kısa süreli denemelerde fibrozda anlamlı bir değişiklik görülmedi.
Ne kadar kilo verildiği önemli. Bir doku örneği çalışmasında kilosunun en az yüzde 5'ini verenlerin yarısından fazlasında steatohepatit geriledi; en az yüzde 10'unu verenlerin yüzde 90'ında steatohepatit, yüzde 45'inde fibroz geriledi. Ama hastaların yalnız üçte biri yüzde 5'e ulaşabildi.
Avrupa'nın karaciğer beslenme kılavuzu karaciğer yağı için yüzde 7 ile 10, fibroz için yüzde 10'dan fazla kilo kaybı hedefliyor ve Akdeniz tipi beslenmeyi öneriyor; bu beslenme kilo kaybı olmadan bile karaciğer yağını azaltabiliyor.
Sonraki derse köprü
Murat Bey'in dosyasında iki farklı ad yazıyor. Aile hekiminin eski sevk notunda İngilizce kısaltmasıyla «NAFLD», Aylin Hanım'ın yeni raporunda ise «MASLD» yazıyor. Murat Bey hastalığının değişip değişmediğini merak ediyor. Sonraki ders, A18-M01-D03 NAFLD'den MASLD'ye, çok dernekli Delphi uzlaşısının adlandırmayı neden değiştirdiğini ve yeni tanının metabolik ölçütlerini açıklıyor.
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.