İçeriğe geç

A18-M01-D03

NAFLD’den MASLD’ye

Çok dernekli Delphi uzlaşısının adlandırmayı neden değiştirdiğini ve yeni tanının metabolik ölçütlerini açıklar.

Beslenme ve Diyet Bölümü — Karaciğer Sağlığı ve Beslenme Akademisi — A18-M01, Yağlı karaciğeri okumak · 2.391 kelime · 17 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 11 dk okuma · 16 dk dinleme

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Eski ad yağlı karaciğeri ne olmadığıyla, yani alkolün ve öteki nedenlerin yokluğuyla tanımlıyordu. 2023 uzlaşısıyla seçilen yeni ad onu ne olduğuyla tanımlıyor: karaciğerde yağ ve beş kardiyometabolik ölçütten en az biri.

Beş ölçüt kilo ya da bel, kan şekeri, tansiyon, trigliserit ve HDL kolesterol. Ölçüt de başka bir neden de bulunmayan kişi kriptojenik gruba giriyor; metabolik ölçütlere ek olarak belirli bir aralıkta alkol tüketimi varsa ayrı bir birleşik kategori kullanılıyor.

ABD verileriyle yapılan bir çalışmada eski tanıyı alanların yüzde 99'u yeni ölçütleri de karşılıyordu ve uzun izlemde ölüm oranları iki tanı arasında farklı değildi. Eski adla yapılmış araştırmalar büyük ölçüde yeni ada taşınabiliyor.

Açılış sahnesi

Eskişehir, aralık. Murat Bey, Aylin Hanım'ın masasında iki kâğıdı yan yana koyuyor. Aile hekiminin bir yıl önceki sevk notunda «NAFLD», Aylin Hanım'ın geçen ayki raporunda «MASLD» yazıyor. «Hastalığım mı değişti, yoksa yalnızca adı mı?» diye soruyor. Yanında ağabeyi Orhan Bey de var; onun ultrasonunda da yağlanma çıkmış, ama raporunda üçüncü bir kısaltma yazıyor: «MetALD». Orhan Bey gülüyor: «Benimki daha mı kötü?» Aylin Hanım bir kalem alıp kâğıdın arkasına beş kutu çiziyor. «Önce şunu konuşalım: eskiden bu hastalığa ne olmadığına bakarak ad veriyorduk. Şimdi ne olduğuna bakarak veriyoruz.»

İki kardeş, gastroenterolog ve masadaki iki kâğıt kurgudur. Yeni adlandırmanın gerekçesi, tanı ölçütleri ve alkol kategorisi, üç uluslararası karaciğer derneğinin yürüttüğü uzlaşı çalışmasının tam metninden ve tanı akış şemasından; eski ve yeni tanının ne kadar örtüştüğü, iki büyük veri tabanını karşılaştıran bir çalışmanın PubMed özetinden alındı.

Bu derste ne olacak

Akademinin ilk dersi yeni adı ve onu seçen uzlaşı sürecini kısaca tanıttı. Bu ders adın arkasındaki mantığa iniyor. Önce eski tanımın neden sorunlu görüldüğünü okuyacağız: bir hastalığı başka hastalıkları dışlayarak tanımlamak ne demek? Sonra yeni tanının beş metabolik ölçütünü tek tek ve eşikleriyle göreceğiz. Ardından alkolün yeni sistemdeki yerini ve hiçbir metabolik risk etkeni olmayanların nereye konduğunu okuyacağız. Son olarak, eski adla yapılmış otuz yıllık araştırmanın yeni adla hâlâ geçerli olup olmadığını, iki büyük veri tabanını karşılaştıran bir çalışmayla soracağız. Orhan Bey'in sorusu da yanıtını orada bulacak.

Sıfır noktası

Yeni ad, MASLD, akademinin ilk dersinde, A18-M01-D01'de tanımlandı. Eski kısaltma NAFLD ise İngilizcede, karaciğerin yağlandığını ama bunun alkolden olmadığını söyleyen bir addı. Bu ad hastalığı, ne olduğuyla değil, ne olmadığıyla tanımlıyordu: karaciğerde yağ var, alkol yok, başka bir neden yok. Uzlaşı çalışmasının yazarları bu yaklaşımın iki temel sorununu sayıyor: dışlamaya dayanan karıştırıcı terimlere bağımlılık ve damgalayıcı olabilecek bir dil. Ağırlık damgası A07-M01-D01'de tanımlandı. Yeni ad ise hastalığı olumlu bir tanımla kuruyor: karaciğerde yağ ve en az bir metabolik risk etkeni. Bu fark bir sözcük oyunu gibi görünebilir; ama bir hekimin tanıyı nasıl koyduğunu, kimin bu tanıyı alıp kimin almadığını değiştiriyor.

Bilim ne diyor

Yeni tanı nasıl konuyor? Uzlaşı çalışması, tanıyı adım adım gösteren bir akış şeması ve yetişkinler ile çocuklar için ayrı ayrı beş ölçütten oluşan bir liste yayımladı.

Bu tanımın en önemli değişikliği, tanıyı olumlu bir bulguya bağlaması. Eskiden bir hekim «alkol yok, virüs yok, ilaç yok, öyleyse bu» diyordu. Şimdi «yağ var ve şu metabolik ölçüt var, öyleyse bu» diyor. Bunun bir sonucu, aynı kişide iki karaciğer hastalığının birlikte adlandırılabilmesi: yazarlar, örneğin bu hastalıkla birlikte bir viral hepatit ya da otoimmün hepatitin aynı anda tanınabildiğini yazıyor. Ama tanımın bir sınırı da açık. Yazarlar, metabolik bozukluğun çekirdeği olan insülin direncini bu beş ölçütün eşit ölçüde yansıtmadığını kabul ediyor; örneğin diyastolik tansiyon ve HDL kolesterolün insülin direnciyle yalnız zayıf ilişkili olduğunu yazıyor. Ve özellikle genç yetişkinlerde, hiçbir ölçüt yokken de insülin direnci ve yağlanma bulunabiliyor. Bu kişiler için yazarlar ara bir çözüm öneriyor: hekim metabolik bozukluktan güçlü biçimde kuşkulanıyorsa, ek testler yapılana kadar «olası» bu hastalıktan söz edilebilir.

Yaygın yanlış"Ad değişti, demek ki hastalık da değişti; eski raporum artık geçersiz."
Doğrusu

Uzlaşı çalışması adı ve tanı ölçütlerini değiştirdi; Younossi ve arkadaşlarının 2024 çalışmasında eski tanıyı alanların yüzde 99'u yeni ölçütleri de karşılıyordu ve iki tanı arasında ölüm oranları bakımından fark yoktu.

Usta katmanı

Peki eski adla yapılmış otuz yıllık araştırma ne olacak? Yeni tanım bir ölçüt şartı getirdiği için, eski tanıyı alıp yeni tanıyı almayan bir grup olabilir. Younossi ve arkadaşları 2024'te bunu iki veri tabanında sınadı: bir karaciğer merkezinin hasta kayıtları ve ABD'nin nüfusa dayalı ulusal sağlık taraması.

Bu çalışmanın önemi pratik. Murat Bey'in hastalığı hakkında bugüne kadar okuduğu her şey, eski adla yapılmış çalışmalardan geliyor: önceki iki dersteki sıklık, fibroz ve kilo kaybı kanıtları dahil. Younossi ve arkadaşlarının bulgusu, bu kanıtın büyük ölçüde yeni ada taşınabileceğini gösteriyor: eski tanıyı alanların neredeyse tamamı yeni ölçütleri de karşılıyor ve iki tanı aynı uzun vadeli sonuçları paylaşıyor. Uzlaşı çalışmasının kendisi de, Avrupa'daki bir kayıt kohortunda eski tanılı hastaların yüzde 98'inin yeni ölçütleri karşıladığını gösteren bir analize yer veriyor. Ama küçük bir grup dışarıda kalıyor: ulusal taramada yaklaşık her 100 eski tanılı kişiden 5'i yeni ölçütleri karşılamadı. Bu kişiler yeni sistemde kriptojenik başlığına giriyor ve uzlaşıya göre zamanla ölçüt geliştirirlerse yeniden sınıflandırılabiliyor.

Yaygın yanlış"Hiç metabolik sorunum yok ama karaciğerim yağlı; demek ki benim hastalığım MASLD."
Doğrusu

2023 uzlaşısına göre yeni tanı için en az bir kardiyometabolik ölçüt gerekiyor; ölçüt de bilinen bir neden de yoksa tanı kriptojenik yağlı karaciğer ve bu kişilerde başka nedenlerin araştırılması gerekiyor.

Yaygın yanlış"MetALD daha hafif bir şeydir, çünkü yalnız biraz alkol var."
Doğrusu

2023 uzlaşısı bu kategoriyi metabolik ölçütlere ek olarak haftada belirli bir aralıkta alkol tüketenler için tanımlıyor; metabolik bozukluğun ve alkolün katkısı kişiden kişiye ve zamanla değişiyor ve uzlaşı yağlanması olanlarda alkolün sınırlanmasını sürdürüyor.

Kanıtın sınırı

Uzlaşı çalışması bir görüş birliği sürecidir; tanı ölçütlerinin seçimi uzman oylamasına dayanıyor ve yazarlar, seçilen ölçütlerin insülin direncini eşit ölçüde yansıtmadığını kendileri kabul ediyor. Ölçütlerin eşikleri çalışmanın tanı akış şemasından okundu. Younossi ve arkadaşlarının çalışması ABD'deki bir karaciğer merkezine ve ABD'nin ulusal taramasına dayanıyor; bulguların Türkiye'deki nüfusa ne kadar uyduğu bilinmiyor ve çalışmanın yalnız PubMed özeti kullanıldı. Yeni adın damgalanmayı gerçekten azaltıp azaltmadığını ya da hastaların hastalığını daha iyi anlamasına yol açıp açmadığını ölçen bir araştırma bu derse kaynak olan metinlerde yok. Türkçe tıp metinlerinde yeni adın nasıl karşılanacağı konusunda bir uzlaşı da bu kaynakların konusu değil.

Ne zaman uzmana

Raporunda eski ya da yeni bir yağlı karaciğer adı yazan biri, hangi ölçütleri karşıladığını ve bunun izlemi nasıl etkilediğini hekimine sorabilir. Beş ölçütün hiçbirini taşımadığı hâlde karaciğeri yağlı çıkan biri, yağlanmanın başka nedenlerinin, örneğin ilaçların ya da kalıtsal durumların araştırılmasını istemelidir. Alkol kullanan biri, haftada ne kadar içtiğini hekimine dürüstçe söylemeli; tanının adı ve izlemi bu bilgiye bağlı. Çocuğunda karaciğer yağlanması saptanan bir aile, öteki nedenlerin dışlanması için bir çocuk gastroenteroloğuna yönlendirilmeyi istemelidir. Raporda hangi ad yazarsa yazsın, sararan gözler, şişen bir karın, kan kusma ya da zihin bulanıklığı acil servise gitmeyi gerektirir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Eski ad yağlı karaciğeri ne olmadığıyla, yani alkolün ve öteki nedenlerin yokluğuyla tanımlıyordu. 2023 uzlaşısıyla seçilen yeni ad onu ne olduğuyla tanımlıyor: karaciğerde yağ ve beş kardiyometabolik ölçütten en az biri.

Beş ölçüt kilo ya da bel, kan şekeri, tansiyon, trigliserit ve HDL kolesterol. Ölçüt de başka bir neden de bulunmayan kişi kriptojenik gruba giriyor; metabolik ölçütlere ek olarak belirli bir aralıkta alkol tüketimi varsa ayrı bir birleşik kategori kullanılıyor.

ABD verileriyle yapılan bir çalışmada eski tanıyı alanların yüzde 99'u yeni ölçütleri de karşılıyordu ve uzun izlemde ölüm oranları iki tanı arasında farklı değildi. Eski adla yapılmış araştırmalar büyük ölçüde yeni ada taşınabiliyor.

Sonraki derse köprü

Murat Bey yeni adı anladı. Ama hâlâ ultrason raporundaki o sözcüğe takılıyor: «grade 1». Aylin Hanım'a soruyor: «Grade 2 ya da 3 olsaydı daha mı kötü olurdu? Karaciğerim sertleşiyor mu, bunu ultrason gösterir mi?» Aylin Hanım raporu ışığa tutuyor. Sonraki ders, A18-M01-D04 Ultrasonda yağlanma çıktı, ultrason raporundaki yağlanma derecesinin neyi söyleyip neyi söylemediğini okuyor ve hastalığın ilerleyişinin neden ayrıca değerlendirildiğini açıklıyor.

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?