A19-M01-D01
Kanser ve beslenme
Kanseri önlemede beslenme kanıtını ve tedavi sırasındaki beslenme ihtiyacını ayırır.
Beslenme ve Diyet Bölümü — Kanser ve Beslenme Akademisi — A19-M01, Kanser ve beslenme sorusunu kurmak · 2.562 kelime · 17 örnek durum · 3 kanıt kartı · ≈ 12 dk okuma · 17 dk dinleme
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Beslenme ile kanser arasında iki ayrı soru var. Önleme sorusu henüz kanseri olmayanlar için riskleri ve oranları konuşuyor; tedavi sorusu tanı almış biri için kilosunu, kasını ve tedaviyi kaldırabilme gücünü. Birinci sorunun yanıtını ikinciye taşımak çoğu zaman zarar veriyor.
Üçüncü Uzman Raporu'na göre kanser vakalarının yüzde 30 ile 50'si yaşam tarzıyla ve zararlı etkenlerden kaçınmayla önlenebilir; ama tanıdan sonra beslenmeyi değiştirmenin hastalığın seyrini değiştirdiğine dair kanıt sınırlı.
Kanser hastalarında yetersiz beslenme sık: Fransız hastanelerinde her 100 hastadan yaklaşık 39'u yetersiz besleniyordu. Tanı almış biri için beslenmenin amacı kanseri değil, kişiyi beslemek. Hiçbir diyet, kanser tedavisinin yerini tutmaz.
Açılış sahnesi
Trabzon, eylül. Gülsüm Hanım 56 yaşında; üç hafta önce kalın bağırsak kanseri tanısı aldı ve gelecek hafta ilk kemoterapisine başlayacak. Kızı Elif, İstanbul'dan gelmiş, annesinin mutfağında. Elif'in telefonunda üç sekme açık: birinde «şeker kanseri besler, tatlıyı tamamen kesin», birinde «kanseri aç bırakan diyet», birinde bir komşunun annesine söylediği cümle: «Hep o kırmızı etten oldu.» Gülsüm Hanım son iki haftada iştahsız; üç kilo vermiş. Hastanenin onkoloji diyetisyeni Hakan Bey'le ilk görüşmeye birlikte gidiyorlar. Elif'in listesinde yirmi soru var. Hakan Bey ilk sorudan önce iki sütun çiziyor: «Burada iki ayrı soru var. Biri, kanseri ne önler. Öbürü, kanser tanısı almış birinin tedavi sırasında nasıl beslenmesi gerektiği. İkisini karıştırırsak, annenize yanlış şeyler söyleriz.»
Gülsüm Hanım, Elif, Hakan Bey ve o eylül günü kurgudur. Kanserin önlenmesinde beslenmenin yeri Dünya Kanser Araştırma Fonu ile Amerikan Kanser Araştırma Enstitüsü'nün 2018 Üçüncü Uzman Raporu özetinin tam metninden; tedavi sırasındaki beslenme ve yetersiz beslenme ESPEN'in 2017 kanser hastalarında beslenme kılavuzunun ve Fransa'daki bir hastane taramasının PubMed özetlerinden alındı.
Bu derste ne olacak
Bu akademi kanser ve beslenmeyi konu alıyor ve ilk dersi, bütün akademinin dayandığı bir ayrımı kuruyor. Önce önleme sorusunu okuyacağız: kanser vakalarının ne kadarı yaşam tarzıyla önlenebilir ve beslenme bunun neresinde? Sonra tedavi sorusuna geçeceğiz: kanser tanısı almış bir kişide beslenmenin amacı ne ve bu kişilerin ne kadarı yetersiz besleniyor? Ardından bu iki sorunun neden ayrı tutulması gerektiğini, bir kanıt raporunun kendi sınırlarıyla göreceğiz: tanıdan sonra beslenmeyi değiştirmek, hastalığın seyrini ne kadar değiştiriyor? Son olarak Elif'in üç sekmesine döneceğiz. Ve bu akademinin her dersinde söyleyeceğimiz bir cümleyle başlıyoruz: hiçbir diyet, kanser tedavisinin yerini tutmaz.
Sıfır noktası
Kanser, vücuttaki bazı hücrelerin denetimsiz biçimde çoğalması ve çevre dokulara ya da uzak organlara yayılabilmesiyle giden bir hastalık grubu; tek bir hastalık değil, yüzlerce farklı hastalık. Birincil önleme M07-D02'de, yetersiz beslenme A08-M01-D06'da, yetersiz beslenme taraması A12-M01-D01'de, sarkopeni A12-M01-D04'te tanımlandı. Beslenme ile kanser arasında iki ayrı soru var ve ikisi farklı insanlara, farklı zamanlarda soruluyor. Birincisi, henüz kanseri olmayan biri için: ne yersem riskim azalır? Bu, kalabalık toplulukları uzun yıllar boyunca takip eden araştırmaların sorusu ve yanıtı riskler, olasılıklar ve oranlarla veriliyor. İkincisi, kanser tanısı almış biri için: tedavi sırasında nasıl beslenmeliyim? Bu, bir hastanın kilosunu, kasını ve tedaviyi kaldırabilme gücünü korumanın sorusu. Birinci sorunun yanıtını ikinci soruya taşımak, çoğu zaman zarar veriyor.
Bilim ne diyor
Kanserin ne kadarı önlenebilir? Dünya Kanser Araştırma Fonu ile Amerikan Kanser Araştırma Enstitüsü, beslenme, bedensel etkinlik ve kanser üzerine kanıtı sürekli güncelleyen bir projenin sonucunu 2018'de Üçüncü Uzman Raporu olarak yayımladı.
Bu raporun iki cümlesi, Hakan Bey'in iki sütununu kuruyor. Sol sütun için rapor güçlü konuşuyor: kanser vakalarının üçte biri ile yarısı arasında bir pay, yaşam tarzıyla ve zararlı etkenlerden kaçınmakla önlenebilir; beslenme, beden ağırlığı, alkol ve hareket bu payın parçası. Sağ sütun için rapor çok daha temkinli: beslenme ve kilo kanserle yaşayan kişilerde önemli sonuçları öngörüyor, ama tanıdan sonra bunları değiştirmenin hastalığın seyrini değiştirdiğine dair kanıt sınırlı. Bu iki cümle bir arada, iki yanlışın önüne geçiyor. Birincisi, «kanseri önleyen besinler» listesini tanı almış birine bir tedavi listesi gibi sunmak. İkincisi, toplum düzeyindeki bir önlenebilir payı, tanı almış bir kişiye «senin kanserin beslenmenden oldu» demek için kullanmak. Rapor ikisine de izin vermiyor.
Yaygın yanlış"Kanser tanısı aldıysan, doğru diyetle kanseri iyileştirebilirsin."
Dünya Kanser Araştırma Fonu ile Amerikan Kanser Araştırma Enstitüsü'nün 2018 Üçüncü Uzman Raporu, tanıdan sonra beslenmeyi değiştirmenin kanserin klinik seyrini değiştirdiğine dair kanıtın sınırlı olduğunu yazıyor; beslenme tedaviye eşlik eder, ameliyatın, kemoterapinin ya da ışın tedavisinin yerini tutmaz.
Usta katmanı
Sağ sütunda, tanı almış biri için, beslenmenin amacı ne? Klinik beslenmenin Avrupa derneği ESPEN, 2017'de, kanser hastalarında beslenme için bir kılavuz yayımladı; 2021'de bu kılavuzu 43 önerilik bir uygulama rehberine dönüştürdü. Hébuterne ve arkadaşları ise 2014'te Fransa'daki 154 hastane servisinde bir günlük tarama yaparak kanser hastalarının ne kadarının yetersiz beslendiğini ölçtü.
Bu iki kaynak sağ sütunu dolduruyor. Tanı almış biri için beslenmenin amacı, kanseri «aç bırakmak» değil, kişinin kendisini aç bırakmamak: kilosunu, kasını ve tedaviyi kaldırabilme gücünü korumak. Avrupa kılavuzu bunu açıkça söylüyor: tedaviler giderek daha etkili, ama yetersiz beslenme onları aksatıyor ya da engelliyor. Ve Fransız taraması, bunun bir ayrıntı değil, gündelik bir sorun olduğunu gösteriyor: hastanedeki her 100 kanser hastasından yaklaşık 39'u yetersiz besleniyordu ve bu hastaların yaklaşık yarısı destek almıyordu. Gülsüm Hanım'ın kalın bağırsak kanserinde bu oran yaklaşık yüzde 39. Elif'in sekmesindeki «tatlıyı tamamen kesin» öğüdü, iştahsız ve kilo veren bir annenin tabağını daha da boşaltabilir. Hakan Bey'in ilk sorusu bu yüzden «ne yemeyecek» değil, «ne kadar yiyebiliyor».
Yaygın yanlış"Kanserliysen şekeri ve tatlıyı tamamen kesmelisin, yoksa kanser büyür."
ESPEN'in 2017 kılavuzu kanser hastalarında yetersiz beslenmenin sık olduğunu ve tedavileri aksattığını yazıyor; Hébuterne ve arkadaşlarının taramasında hastaların yüzde 39'u yetersiz besleniyordu. İştahsız ve kilo veren bir hastada besinleri kısıtlamak, yetersiz beslenmeyi derinleştirebilir.
Yaygın yanlış"Kanser olduysan yanlış beslenmişsindir."
Dünya Kanser Araştırma Fonu ile Amerikan Kanser Araştırma Enstitüsü'nün 2018 raporundaki önlenebilir pay bir toplum tahmini; beslenmeyi, kiloyu, alkolü, hareketi, mesleki ve çevresel etkenleri ve enfeksiyonları birlikte kapsıyor ve kalıtsal etkenlerin sabit olduğunu da belirtiyor. Bir kişinin kanserinin nedeni bu sayıdan çıkarılamaz.
Kanıtın sınırı
Üçüncü Uzman Raporu'ndaki önlenebilir pay bir toplum tahminidir ve beslenmeyi, kiloyu, alkolü, hareketi, mesleki ve çevresel etkenleri ve enfeksiyonları birlikte kapsar; beslenmenin tek başına payı ya da bir kişinin kendi riski bu sayıdan çıkarılamaz. Rapor, kanserle yaşayan kişilerde beslenmeyi değiştirmenin hastalığın seyrine etkisine dair kanıtın sınırlı olduğunu kendisi yazıyor. Avrupa kılavuzunun yalnız özeti kullanıldı; öneri güçleri ve ayrıntılı uygulama adımları özette yer almıyor ve kılavuz mevcut kanıttaki eksiklikleri kendisi listeliyor. Hébuterne ve arkadaşlarının taraması tek bir günde, Fransız hastanelerinde yapıldı ve yalnız özetine dayanıldı. Türk hastanelerindeki kanser hastalarının kaçının yetersiz beslendiğini gösteren bir sayıya üç kaynağımızın hiçbirinde rastlanmıyor. Kanser tedavisinin kendisi ve hangi hastaya hangi tedavinin uygun olduğu bu akademinin konusu değil; o karar her zaman onkoloğun.
Ne zaman uzmana
Kanser tanısı alan biri, tedaviye başlamadan önce ya da başladığı anda bir onkoloji diyetisyeniyle görüşmeyi istemelidir; özellikle son haftalarda istemeden kilo verdiyse, iştahı azaldıysa ya da yutmakta zorlanıyorsa. Tedavi sırasında birkaç gün üst üste yeterince yiyemeyen, kusmaları ya da ishali süren, ağız yaraları nedeniyle yemek yiyemeyen biri bunu onkoloji ekibine söylemelidir. İnternette ya da çevresinde duyduğu bir diyeti, bir kısıtlamayı ya da bir takviyeyi denemek isteyen biri, bunu başlamadan önce onkoloğuna ve diyetisyenine sormalıdır; bazı takviyeler tedaviyle etkileşebilir. Hiçbir diyet, takviye ya da bitkisel ürün, onkoloğun önerdiği tedavinin yerine kullanılmamalıdır. Yüksek ateş, şiddetli kusma ya da ishal, sıvı alamama ya da bilinç bulanıklığı, tedavi sürerken beklenmeden acil başvuru gerektirir.
Kendin dene
Aklında kalsın
Beslenme ile kanser arasında iki ayrı soru var. Önleme sorusu henüz kanseri olmayanlar için riskleri ve oranları konuşuyor; tedavi sorusu tanı almış biri için kilosunu, kasını ve tedaviyi kaldırabilme gücünü. Birinci sorunun yanıtını ikinciye taşımak çoğu zaman zarar veriyor.
Üçüncü Uzman Raporu'na göre kanser vakalarının yüzde 30 ile 50'si yaşam tarzıyla ve zararlı etkenlerden kaçınmayla önlenebilir; ama tanıdan sonra beslenmeyi değiştirmenin hastalığın seyrini değiştirdiğine dair kanıt sınırlı.
Kanser hastalarında yetersiz beslenme sık: Fransız hastanelerinde her 100 hastadan yaklaşık 39'u yetersiz besleniyordu. Tanı almış biri için beslenmenin amacı kanseri değil, kişiyi beslemek. Hiçbir diyet, kanser tedavisinin yerini tutmaz.
Sonraki derse köprü
Elif'in sekmelerinden biri bir haber: «Bilim insanları açıkladı: brokoli kanseri önlüyor.» Bir başkası: «Kahve kanser riskini artırıyor mu?» Elif hangisine inanacağını bilmiyor. Hakan Bey ona bir soru soruyor: «Bu haberin arkasındaki kanıt ne kadar güçlü? Tek bir çalışma mı, yüzlerce çalışmanın birleşimi mi?» Sonraki ders, A19-M01-D02 Kanser kanıtı nasıl derecelenir, Dünya Kanser Araştırma Fonu'nun «ikna edici», «olası» ve «sınırlı» kanıt basamaklarını ayırıyor ve bir manşetteki iddiayı bu basamaklardan birine yerleştirmeyi öğretiyor.
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.