A19-M01-D02
Kanser kanıtı nasıl derecelenir
WCRF/AICR’nin «ikna edici», «olası» ve «sınırlı» kanıt basamaklarını ayırır ve bir manşetteki iddiayı bu basamaklardan birine yerleştirir.
Beslenme ve Diyet Bölümü — Kanser ve Beslenme Akademisi — A19-M01, Kanser ve beslenme sorusunu kurmak · 2.464 kelime · 17 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 11 dk okuma · 16 dk dinleme
Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
WCRF/AICR kanıtı «güçlü» ve «sınırlı» diye derecelendiriyor. Güçlü kanıt «ikna edici», «olası» ve «riske önemli bir etkisi olası değil» basamaklarını; sınırlı kanıt «sınırlı, düşündürücü» ve «sınırlı, sonuç çıkarılamıyor» basamaklarını kapsıyor. Öneriler genellikle yalnız güçlü kanıta dayanıyor.
Derecelendirme tek bir çalışmaya değil, çalışmaların niteliğine, sayısına, tutarlılığına, doz-yanıt ilişkisine ve biyolojik düzeneğe bakıyor. Bir yemek kitabı incelemesinde sıradan malzemelerin beşte dördü için kanser iddiası bulundu; tekil çalışmalar çoğu zaman zayıf kanıtla büyük etkiler bildiriyor, meta-analizlerde etkiler küçülüyor.
Bir manşeti okurken sorulacak soru, onun hangi basamakta durduğu. Kanıt basamağı ne olursa olsun, tanısı konmuş bir hastada tedavinin yerine bir tabak konamaz.
Açılış sahnesi
Trabzon, ekim. Gülsüm Hanım ilk kemoterapisini aldı; yorgun ama yemek yiyebiliyor. Elif hastanenin kafeteryasında, telefonunda yine üç manşet: «Araştırma: brokoli kanser riskini yarı yarıya düşürüyor.» «Yeni çalışma: kahve kanser riskini artırabilir.» «Uzmanlar uyardı: sucuk ve salamın güvenli bir miktarı yok.» Elif Hakan Bey'e soruyor: «Üçü de bilim diyor. Hangisine inanayım?» Hakan Bey telefonu alıyor ve her manşetin altına küçük bir soru yazıyor: «Kaç çalışma? Ne tür çalışma? Bir uzman kurulu bu kanıtı nasıl derecelendirmiş?» Sonra ekliyor: «Üçü aynı ağırlıkta değil. Biri yüzlerce çalışmanın ve bir uzman kurulunun yargısına dayanıyor, öbür ikisinin arkasında belki tek bir çalışma var.»
Kafeterya, üç manşet ve masadaki herkes kurgudur. Derecelendirme sistemi, İngilizce kısaltmasıyla WCRF/AICR olarak bilinen iki kuruluşun 2018 raporunun özet kitapçığından, metnin bütününe dayanarak; tek tek yiyeceklerle kanser arasındaki ilişkileri bildiren çalışmaların sonuçları, bir yemek kitabındaki malzemelerden yola çıkan bir sistematik incelemenin PubMed özetinden alındı.
Bu derste ne olacak
Önceki ders, beslenme ile kanser arasındaki önleme sorusunu tedavi sorusundan ayırdı. Bu ders önleme sorusunun içine giriyor: bir yiyeceğin kanser riskini değiştirdiğini söyleyen bir iddiaya ne kadar güvenebiliriz? Önce WCRF/AICR'nin kanıtı derecelendirmek için kullandığı basamakları okuyacağız: «ikna edici», «olası», «sınırlı» ve «riske önemli bir etkisi olası değil». Sonra bu basamakların hangi ölçütlere dayandığını göreceğiz. Ardından bir yemek kitabındaki sıradan malzemelerin neredeyse hepsi için kanserle ilişki iddia edildiğini gösteren bir incelemeyle, tek bir çalışmanın neden yanıltıcı olabildiğini okuyacağız. Kapanışta, Elif'in telefonundaki üç başlığı tek tek bu basamaklara oturtacağız. Bir hatırlatma da gerekiyor: bu basamaklar önleme sorusu için kuruldu; tanı almış biri için tedavi kararının yerini hiçbir yiyecek basamağı almaz.
Sıfır noktası
Bu ders, bölümün temel modülünde kurulan araç kutusunu kullanıyor: göreli riski M02-D05, karıştırıcı değişkeni M02-D03, nedenselliği M02-D08, meta-analizi ve yayın yanlılığını M02-D06, kanıtın kesinliğini M03-D03 anlatmıştı. Beslenme ile kanser arasındaki ilişkiyi sınamak zor. Bir kişiyi kurayla yirmi yıl boyunca sucuk yemeye, öbürünü yememeye ayırmak mümkün değil; kanser de çoğu zaman yıllar, on yıllar içinde gelişiyor. Bu yüzden kanıtın çoğu, insanları yıllarca izleyen gözlemsel çalışmalardan geliyor. Bu çalışmalar bir ilişki gösterebilir, ama bu ilişkinin bir neden-sonuç ilişkisi olup olmadığına karar vermek bir yargı gerektiriyor. Kanıt basamakları, bu yargıyı açık ve tekrarlanabilir bir yöntemle vermenin yolu.
Bilim ne diyor
WCRF/AICR, beslenme ve kanser kanıtını değerlendirirken açıkça tanımlanmış bir derecelendirme sistemi kullanıyor. 2018 Üçüncü Uzman Raporu bu sistemi şöyle anlatıyor.
Bu sistemin değeri, bir iddianın ağırlığını tartmanın açık bir yolunu vermesi. Bir manşet «kanser riskini artırıyor» dediğinde sorulacak soru, bu ilişkinin hangi basamakta durduğu. İkna edici ya da olası basamaktaki bir bulgu, birçok çalışmada, farklı topluluklarda tutarlı biçimde görülmüş, bir doz-yanıt ilişkisi göstermiş ve biyolojik olarak açıklanabilir bir ilişki. Sınırlı basamaktaki bir bulgu ise bir ipucu: belki doğru, belki değil; öneri yapmaya yetmiyor. Ve bir de sık unutulan bir basamak var: «riske önemli bir etkisi olası değil». Bu basamak, bir yiyeceğin kanser riskini önemli ölçüde değiştirmediğine dair güçlü kanıt demek. Rapor bu basamağı da «güçlü» kanıt sayıyor; yani «etkisi yok» demek de bir kanıt yargısı. Bu sistemin bir sınırı da açık: rapor, en iyi kanıtın bile bir ilişkiyi kuşkunun ötesinde kanıtlamadığını kendisi yazıyor.
Yaygın yanlış"Bir çalışma bir yiyeceğin kanser riskini artırdığını gösterdiyse, o yiyecek kansere yol açar."
WCRF/AICR'nin 2018 raporu, kanıtı birçok çalışmayı, tutarlılığı, doz-yanıt ilişkisini ve biyolojik düzeneği hesaba katan açık ölçütlerle derecelendiriyor ve öneriler genellikle yalnız güçlü kanıta dayanıyor; tek bir gözlemsel çalışma, nedensel bir yargıya yetmiyor.
Usta katmanı
Tek bir çalışma neden yetmiyor? Schoenfeld ve Ioannidis'in 2013'te yayımlanan incelemesi, bir yemek kitabındaki rastgele tariflerden 50 sıradan malzeme seçip her biri için kanser riskiyle ilişkisini inceleyen son çalışmaları taradı.
Bu inceleme, Elif'in manşetlerinin nereden geldiğini açıklıyor. Neredeyse her sıradan malzeme için bir yerde «kanser riskini artırıyor» ya da «azaltıyor» diyen bir çalışma bulunabiliyor. Bu çalışmaların çoğu büyük etkiler bildiriyor: riski iki katına çıkaran ya da yarıya indiren. Ama bu etkilerin çoğu zayıf istatistiksel desteğe dayanıyor ve çok sayıda çalışmayı birleştiren meta-analizlerde etkiler küçülüyor, ortalamada sıfıra yaklaşıyor. Bir de bir yayımlama eğilimi var: anlamlı sonuçlar, çalışmanın özetinde, yani en çok okunan ve en çok haberleştirilen kısmında daha sık yer alıyor. Elif'in «yarı yarıya düşürüyor» manşeti, bu örüntünün tipik bir örneği olabilir: tek bir çalışma, büyük bir etki, ve belki zayıf bir kanıt. WCRF/AICR'nin basamaklı sistemi, tam da bu sorunun çaresi olarak, tek bir çalışmaya değil, bütün kanıtın toplamına bakıyor.
Yaygın yanlış"Bilim her gün fikir değiştiriyor; bugün kahve kötü, yarın iyi. Hiçbirine inanmamak en doğrusu."
Schoenfeld ve Ioannidis'in 2013 incelemesi tek tek çalışmaların çelişkili ve abartılı sonuçlar verebildiğini, ama meta-analizlerin daha temkinli ve tutarlı olduğunu gösterdi; WCRF/AICR'nin basamaklı sistemi de güçlü kanıtı sınırlı kanıttan ayırıyor. Çözüm hiçbir şeye inanmamak değil, kanıtın basamağına bakmak.
Yaygın yanlış"Bir yiyecek için «sınırlı kanıt» denmişse, o yiyecek güvenlidir."
WCRF/AICR'nin 2018 raporuna göre sınırlı kanıt, belirli bir öneri yapmaya yetmeyecek kadar sınırlı kanıt demek; ne bir riskin olduğunu ne de olmadığını gösteriyor. Riskin önemli ölçüde değişmediğine dair güçlü kanıt ayrı bir basamak.
Kanıtın sınırı
WCRF/AICR'nin derecelendirme sistemi bir uzman kurulunun yargısına dayanıyor; rapor, en iyi kanıtın bile bir ilişkiyi kuşkunun ötesinde kanıtlamadığını ve verilerin çoğunun gözlemsel çalışmalardan geldiğini kendisi yazıyor. Bu derste raporun yalnız özet metni kullanıldı; her basamağın ayrıntılı ölçütleri raporun ayrı bir bölümünde yer alıyor ve özetteki matrisler yazıya dökülmüş metinde okunaklı değil, bu yüzden tek tek yiyeceklerin basamakları bu derste sayılmıyor. Schoenfeld ve Ioannidis'in incelemesi tek bir yemek kitabındaki malzemelerle ve her malzeme için en son on makaleyle sınırlı ve yalnız özetinden okundu. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı'nın sınıflandırma sistemi farklı bir soruyu yanıtlıyor; bu, akademinin üçüncü dersinin konusu. Türk basınındaki kanser ve beslenme haberlerinin hangi kanıt basamağına dayandığını inceleyen bir çalışma, bu iki kaynakta yer almıyor.
Ne zaman uzmana
Bir kanser hastası ya da yakını, bir manşette ya da sosyal medyada okuduğu bir beslenme iddiasını uygulamadan önce onkoloji ekibine ya da bir onkoloji diyetisyenine sormalıdır; özellikle iddia bir yiyeceği tamamen kesmeyi, yeni bir takviyeyi ya da tedaviyi değiştirmeyi öneriyorsa. «Kanseri iyileştiren» diye sunulan herhangi bir yiyecek, diyet ya da ürün için, kaynağın ne olduğunu ve bir uzman kurulunun bunu nasıl değerlendirdiğini sormak gerekir; bir beslenme planı onkoloğun tedavisinin yerine geçemez. Kendi kanser riskini azaltmak isteyen, kanseri olmayan biri ise, tek tek yiyecekler yerine güçlü kanıta dayanan genel önerileri bir aile hekimi ya da diyetisyenle konuşabilir. Tedavi sırasında beslenmeyle ilgili kaygılar, yeterince yiyememe, kilo kaybı ya da sindirim sorunları, tedavi ekibine beklemeden bildirilmelidir.
Kendin dene
Aklında kalsın
WCRF/AICR kanıtı «güçlü» ve «sınırlı» diye derecelendiriyor. Güçlü kanıt «ikna edici», «olası» ve «riske önemli bir etkisi olası değil» basamaklarını; sınırlı kanıt «sınırlı, düşündürücü» ve «sınırlı, sonuç çıkarılamıyor» basamaklarını kapsıyor. Öneriler genellikle yalnız güçlü kanıta dayanıyor.
Derecelendirme tek bir çalışmaya değil, çalışmaların niteliğine, sayısına, tutarlılığına, doz-yanıt ilişkisine ve biyolojik düzeneğe bakıyor. Bir yemek kitabı incelemesinde sıradan malzemelerin beşte dördü için kanser iddiası bulundu; tekil çalışmalar çoğu zaman zayıf kanıtla büyük etkiler bildiriyor, meta-analizlerde etkiler küçülüyor.
Bir manşeti okurken sorulacak soru, onun hangi basamakta durduğu. Kanıt basamağı ne olursa olsun, tanısı konmuş bir hastada tedavinin yerine bir tabak konamaz.
Sonraki derse köprü
Elif bir haber daha buluyor: «Dünya Sağlık Örgütü: işlenmiş et, sigara ile aynı grupta.» Elif şaşkın: «Sucuk sigara kadar mı tehlikeli?» Hakan Bey başını sallıyor: «Aynı grupta olmak, aynı riskte olmak demek değil.» Sonraki ders, A19-M01-D03 IARC grupları ne söyler, bir maddenin kanser sınıflamasındaki grubunun riskin büyüklüğünü değil kanıtın gücünü gösterdiğini iki örnekle açıklıyor.
Anlamadığın bir yer mi var?
Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.