İçeriğe geç

A19-M01-D03

IARC grupları ne söyler

Bir maddenin kanser sınıflamasındaki grubunun riskin büyüklüğünü değil kanıtın gücünü gösterdiğini iki örnekle açıklar.

Beslenme ve Diyet Bölümü — Kanser ve Beslenme Akademisi — A19-M01, Kanser ve beslenme sorusunu kurmak · 2.465 kelime · 17 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 11 dk okuma · 16 dk dinleme

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

IARC'ın grupları bir maddenin kanser tehlikesi olduğuna dair kanıtın gücünü gösteriyor, riskin büyüklüğünü değil. Grup 1 insanda yeterli kanıt, Grup 2A ve 2B daha sınırlı kanıt demek; Grup 3 ise güvenli değil, çoğu zaman bilinmiyor demek.

İşlenmiş et Grup 1'de, sigara da. Ama dünyada sigaraya bağlı kanser ölümleri yılda yaklaşık 1 milyon, işlenmiş ete bağlı olanlar yaklaşık 34 bin. Aynı grup, aynı risk demek değil.

Kırmızı et Grup 2A'da; bunun nedeni güvenli olması değil, kanıtın henüz sınırlı olması. Bir sınıflandırmadan bir kişinin hastalığının nedeni çıkarılamaz; tanısı konmuş bir hastanın tabağını da bir sınıflama tablosu değil, onkoloji ekibi belirler.

Açılış sahnesi

Trabzon, kasım. Gülsüm Hanım'ın ikinci kür kemoterapisi bitti. Mutfakta komşusu Nazmiye Hanım oturuyor; elinde gazeteden kesilmiş bir haber: «Dünya Sağlık Örgütü'nden şok karar: sucuk ve salam artık sigarayla aynı listede!» Nazmiye Hanım haberi masaya bırakıyor: «Bak, ben sana demiştim. Senin kocan da hep sucuklu yumurta yerdi.» Gülsüm Hanım'ın yüzü düşüyor. Akşam Elif haberi Hakan Bey'e gönderiyor ve bir soru ekliyor: «Bir dilim sucuk bir sigara kadar mı zararlı? Annemin hastalığı bundan mı?» Hakan Bey'in yanıtı iki cümle: «Aynı grupta olmak, aynı ölçüde tehlikeli olmak demek değil. O grup, kanıtın ne kadar sağlam olduğunu söylüyor; riskin ne kadar büyük olduğunu değil.»

Gülsüm Hanım, Elif, Nazmiye Hanım, Hakan Bey ve o kasım akşamı kurgudur. Grupların tanımları ve tehlike ile risk arasındaki ayrım IARC'ın 2019'da yenilediği monografi önsözünden, metnin bütününe dayanarak; kırmızı ve işlenmiş etin sınıflandırılmasının ne anlama geldiği aynı ajansın 2015 tarihli soru-yanıt belgesinin tam metninden alındı.

Bu derste ne olacak

Bir önceki ders bir kanser iddiasını basamaklara yerleştirmeyi öğretti. Bu ders, haberlerde en sık karşılaşılan ikinci derecelendirme sistemine bakıyor: Dünya Sağlık Örgütü'nün Lyon'daki kanser ajansı IARC'ın grupları. Önce bu ajansın neyi değerlendirdiğini, «tehlike» ile «risk» arasındaki ayrımı okuyacağız. Sonra Grup 1, 2A, 2B ve 3'ün ne anlama geldiğini tek tek göreceğiz. Ardından iki örnekle bu ayrımı somutlaştıracağız: işlenmiş et ile sigaranın aynı grupta olup çok farklı ölçüde zarar vermesi, ve kırmızı etin neden bir alt grupta durduğu. Son olarak Nazmiye Hanım'ın cümlesine döneceğiz. Bu akademinin her dersinde hatırlattığımız gibi: bu gruplar önleme içindir; tanısı konmuş bir hastanın tedavisine yön veren onkologdur, bir sınıflama tablosu değil.

Sıfır noktası

Kanıt basamaklarını önceki ders, A19-M01-D02 kurdu; hem demirini M10-D01, nedenselliği M02-D08 anlatmıştı. O derste okunan WCRF/AICR sistemi, bir yiyeceğin kanser riskini değiştirip değiştirmediğine dair kanıtın gücünü derecelendiriyordu. IARC'ın sistemi de benzer bir şey yapıyor, ama farklı bir soruyu yanıtlıyor: bir madde, bir maruziyet ya da bir alışkanlık, kansere yol açabilir mi? Bu soru «ne kadar» sorusunu içermiyor. Bir maddenin kansere yol açabildiğini güçlü kanıtla göstermek bir şey, o maddenin günlük hayattaki miktarlarda ne kadar kansere yol açtığını hesaplamak başka bir şey. IARC'ın grupları birinci soruyu yanıtlıyor. Haberler ise çoğu zaman bunu ikinci sorunun yanıtıymış gibi okuyor.

Bilim ne diyor

IARC, maddeleri ve maruziyetleri değerlendirirken bir çalışma grubunun yargısına dayanan monografiler yayımlıyor. Bu monografilerin nasıl hazırlandığını ve grupların ne anlama geldiğini, ajansın 2019'da güncellediği önsöz anlatıyor.

Bu önsözün en önemli cümlesi, tehlike ile risk arasındaki ayrımın temel olduğu. Bir etkenin kansere yol açabildiğini güçlü kanıtla göstermek, o etkenin gündelik hayattaki miktarlarda ne sıklıkla kansere yol açtığını söylemiyor. IARC'ın grubu bu ikinci soruyu yanıtlamıyor; yalnız birinci sorudaki kanıtın ne kadar sağlam olduğunu gösteriyor. Usta katmanındaki et örneği bu farkı sayılarla gösterecek. Önsöz, programın adının bile 2019'da bu ayrımı yansıtacak biçimde «risk»ten «tehlike»ye çevrildiğini yazıyor. Bir de sık yapılan bir hata var: Grup 3'ü «güvenli» diye okumak. Önsöze göre Grup 3, bir maddenin kanser yapmadığının kanıtı değil; çoğu zaman bilmediğimizin işareti. Bu yüzden IARC'ın gruplarını okurken iki soru birlikte sorulmalı: bu maddenin kansere yol açtığına dair kanıt ne kadar güçlü, ve gündelik hayatta bu maddeye ne kadar maruz kalıyorum?

Yaygın yanlış"IARC'ın Grup 1'indeki her şey aynı ölçüde tehlikelidir."
Doğrusu

IARC'ın 2019 önsözü, grupların bir etkenin kanser tehlikesi olduğuna dair kanıtın gücünü gösterdiğini ve tehlike ile risk arasındaki ayrımın temel olduğunu yazıyor; aynı grupta olmak, aynı riski taşımak demek değil.

Usta katmanı

Bu ayrım en çok kırmızı ve işlenmiş et sınıflandırıldığında tartışıldı. IARC, 2015'te bu sınıflandırmayı duyururken bir soru-yanıt belgesi de yayımladı.

Bu belge, Nazmiye Hanım'ın kupürünün eksik yarısını tamamlıyor. Evet, işlenmiş et sigarayla aynı listede: çünkü ikisinin de kansere yol açtığına dair kanıt güçlü. Ama dünyada sigaraya bağlı kanser ölümleri yılda yaklaşık bir milyon, işlenmiş ete bağlı olanlar yaklaşık 34 bin; yani aradaki fark yaklaşık otuz kat. Aynı grupta olmak, aynı ağırlıkta olmak demek değil. İkinci örnek kırmızı et: o, işlenmiş etten bir basamak aşağıda, Grup 2A'da. Bunun nedeni kırmızı etin daha az zararlı olduğunun kanıtlanması değil; kanıtın, yani kırmızı etin kalın bağırsak kanserine yol açtığına dair insan çalışmalarının, henüz «yeterli» değil «sınırlı» olması. Bir de belgenin dürüst bir cümlesi var: eldeki veriler, kanser geçirmiş kişiler için risklere dair bir sonuca varmaya izin vermiyor. Nazmiye Hanım'ın «kocan sucuklu yumurta yerdi» cümlesi, bir sınıflamadan bir kişinin hastalığının nedenini çıkarıyor; belge buna da izin vermiyor.

Yaygın yanlış"Kırmızı et Grup 2A'da, işlenmiş et Grup 1'de; demek ki kırmızı et güvenli."
Doğrusu

IARC'ın 2015 soru-yanıt belgesine göre kırmızı etin bir alt grupta olması, kalın bağırsak kanserine yol açtığına dair insan kanıtının sınırlı olmasından kaynaklanıyor; güvenli olduğu kanıtlanmadı.

Yaygın yanlış"Annenin kanseri sucuktan oldu."
Doğrusu

IARC'ın belgesi grupların riskin düzeyini değil kanıtın gücünü gösterdiğini yazıyor ve riskin farklı kişilerde farklı olup olmadığına dair veri olmadığını belirtiyor; bir sınıflamadan bir kişinin hastalığının nedeni çıkarılamaz.

Kanıtın sınırı

IARC'ın önsözü ve soru-yanıt belgesi tam metin olarak okundu; ama kırmızı ve işlenmiş et monografisinin kendisi, yani 114. cildin ayrıntılı kanıt değerlendirmesi, bu derste kullanılan kaynaklar arasında yok. Belgedeki ölüm sayıları Küresel Hastalık Yükü projesinin tahminlerinden aktarılıyor; tahminlerin yöntemi ve belirsizliği belgede ayrıntılandırılmıyor ve 2015'e ait. Kırmızı et için verilen sayı, belgenin kendisinin de belirttiği gibi, ilişkinin nedensel olduğu varsayımına dayanıyor. Türkiye'de işlenmiş ete özgü ürünlerin, örneğin sucuk ve pastırmanın, ayrıca incelendiği bir çalışma IARC'ın bu iki belgesinde bulunmuyor. IARC'ın sınıflandırdığı öteki maddeler, örneğin alkol ya da çok sıcak içecekler, akademinin ilerleyen derslerinde ayrıca okunuyor.

Ne zaman uzmana

Kanser tanısı almış biri ya da yakını, bir sınıflandırma haberine dayanarak beslenmesinden bir besin grubunu tamamen çıkarmadan önce onkoloji diyetisyenine danışmalıdır; hele iştah kaçmış ve tartı düşüyorsa, protein kaynaklarını kısıtlamak yetersiz beslenmeyi derinleştirebilir. Bir tanının nedenini bir sınıflandırma haberinde aramak, çoğu zaman yanlış ve yıpratıcıdır; bu tür düşünceler ve suçluluk duyguları onkoloji ekibiyle ya da bir psiko-onkoloji uzmanıyla konuşulabilir. Henüz hastalığı olmayan ve riskini düşürmek isteyen biri için konuşulacak yer de aile hekiminin odası; işlenmiş et ve alkol gibi güçlü kanıtlı başlıklar oradan açılabilir. Onkoloğun önerdiği tedavi, hiçbir sınıflandırma tablosuna ya da beslenme kuralına göre ertelenmemeli ya da değiştirilmemelidir.

Kendin dene

Aklında kalsın

IARC'ın grupları bir maddenin kanser tehlikesi olduğuna dair kanıtın gücünü gösteriyor, riskin büyüklüğünü değil. Grup 1 insanda yeterli kanıt, Grup 2A ve 2B daha sınırlı kanıt demek; Grup 3 ise güvenli değil, çoğu zaman bilinmiyor demek.

İşlenmiş et Grup 1'de, sigara da. Ama dünyada sigaraya bağlı kanser ölümleri yılda yaklaşık 1 milyon, işlenmiş ete bağlı olanlar yaklaşık 34 bin. Aynı grup, aynı risk demek değil.

Kırmızı et Grup 2A'da; bunun nedeni güvenli olması değil, kanıtın henüz sınırlı olması. Bir sınıflandırmadan bir kişinin hastalığının nedeni çıkarılamaz; tanısı konmuş bir hastanın tabağını da bir sınıflama tablosu değil, onkoloji ekibi belirler.

Sonraki derse köprü

Nazmiye Hanım gittikten sonra Elif bir sayı daha buluyor: «Kanserlerin yüzde 40'ı önlenebilir.» Gülsüm Hanım bunu duyunca sessizleşiyor: «Demek ki ben önleyemedim.» Elif annesinin elini tutuyor ve aynı soruyu Hakan Bey'e soruyor: bu oran nasıl hesaplanıyor ve bir kişi için ne anlama geliyor? Sonraki ders, A19-M01-D04 Kanserlerin ne kadarı önlenebilir, beslenme, kilo, alkol ve hareketle ilişkilendirilen kanser payının nasıl hesaplandığını açıklıyor ve bu oranın kişisel garanti olmadığını gösteriyor.

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?