İçeriğe geç

A21-M01-D03

Enerji kullanılabilirliği

Antrenmandan sonra vücudun öteki işlevlerine kalan enerjiyi anlatan enerji kullanılabilirliği kavramını enerji dengesinden ayırt eder.

Beslenme ve Diyet Bölümü — Spor ve Egzersiz Beslenmesi Akademisi — A21-M01, Hareket eden beden ne ister · 2.103 kelime · 15 örnek durum · 2 kanıt kartı · ≈ 10 dk okuma · 14 dk dinleme

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

Enerji kullanılabilirliği, yenilen enerjiden egzersizin harcadığı çıkarıldıktan sonra vücudun öteki işlerine kalan enerji; enerji dengesinden farklı olarak, kilo değişmese de düşük olabilir.

Denetimli bir deneyde genç kadınlarda bir üreme hormonunun salınımı, enerji kullanılabilirliği bir eşiğin altına inene kadar korundu, o eşiğin altında bozuldu; adetlerin kesilmesi, bu bozulmanın görünür olabilecek işaretlerinden biri.

Uluslararası Olimpiyat Komitesi'ne göre sporda göreli enerji yetersizliği kadın ve erkek sporcularda sağlığı ve performansı bozan bir sendrom; ruh sağlığıyla iç içe ve iştah, antrenmanın açtığı açığı kendiliğinden kapatmıyor.

Açılış sahnesi

Muğla, kasım. Yarı maratona altı hafta kalmış. Burcu, Kaan Bey'e bir planla geliyor: haftalık koşuyu artıracak, bir yandan da üç kilo verecek. «Yarışta daha hafif olursam daha hızlı koşarım. Tolga da öyle diyor.» Son iki haftadır akşam yemeklerini küçültmüş, öğle yemeğinde salata yiyor. Kaan Bey bir soru soruyor: «Son zamanlarda uykunuz nasıl? Antrenmanlardan sonra toparlanabiliyor musunuz? Adetleriniz düzenli mi?» Burcu duraksıyor. «Uyku biraz bozuk. Bacaklarım hiç dinlenmiyor gibi. Adetim bu ay gecikti, ama stresten herhalde.» Kaan Bey kalemini bırakıyor. «Size bir kavram anlatmam gerekiyor. Kilonuz değişmese bile, vücudunuz bir şeylerden kısıyor olabilir.»

Burcu'nun planı ve görüşme kurgudur. Enerji kullanılabilirliği kavramı ve sporda göreli enerji yetersizliği, Uluslararası Olimpiyat Komitesi'nin 2023 uzlaşı bildirisinin ve 2011 tarihli bir derlemenin PubMed özetlerinden; enerji kullanılabilirliği düştüğünde bir üreme hormonunun nasıl değiştiği ise genç kadınlarda yapılmış denetimli bir deneyin PubMed özetinden alındı.

Bu derste ne olacak

Önceki ders antrenmandan önce ve sonra yemenin zamanlamasına baktı. Bu ders bir adım geriye çekilip toplamı soruyor: koşunun yaktığı düşüldükten sonra, kalp, kemik, hormonlar ve onarım için masada ne bırakılıyor? Önce bu soruya verilen adı, enerji kullanılabilirliğini, tanıdık enerji dengesinden ayıracağız. Sonra genç kadınlarda yapılmış denetimli bir deneyle, enerji kullanılabilirliği belli bir noktanın altına indiğinde bir üreme hormonunun nasıl bozulduğunu göreceğiz. Ardından Olimpiyat Komitesi'nin bu düşük enerjinin sağlık ve performans sonuçlarına verdiği adı, sporda göreli enerji yetersizliğini okuyacağız. Son olarak Burcu'nun planına döneceğiz: antrenmanı artırırken yemeği azaltmak neden iki kat risk taşıyor?

Sıfır noktası

Üç tanıdık kavram var: enerji dengesi (M05-D04), yağsız kütle (M05-D02) ve geçen derste konuşulan besin zamanlaması (A21-M01-D02). Enerji dengesi, bir sürede alınan enerji ile harcanan enerji arasındaki farka bakıyor; fark kiloda görünüyor. Enerji kullanılabilirliği ise başka bir soru soruyor: yenilen enerjiden egzersizin harcadığı çıkarıldığında, vücudun öteki işleri için, yani hormonlar, kemik, bağışıklık, onarım ve üreme için, ne kadar kalıyor? Bu iki soru farklı cevaplar verebiliyor. Vücut enerji azaldığında bazı işlerini kısarak harcamasını düşürebildiği için, kilo yerinde dururken bile enerji kullanılabilirliği düşük olabilir. Terazi bu açığı göstermeyebilir; ama uyku, toparlanma ve adet döngüsü gösterebilir.

Bilim ne diyor

Enerji kullanılabilirliği düşünce vücutta ne değişir? Loucks ve Thuma, düzenli adet gören, normalde hareketsiz, normal vücut yapısındaki 29 genç kadında, enerji kullanılabilirliğini denetimli bir biçimde değiştirerek bir üreme hormonunun salınımını ölçtü.

Bu deneyin değeri tasarımında: araştırmacılar kadınların ne yediğini ve ne kadar egzersiz yaptığını tam olarak denetledi, böylece yalnız enerji kullanılabilirliğinin etkisini ölçebildi. Sonuç, vücudun enerji azlığına birden değil, bir eşikten sonra tepki verdiğini gösteriyor: belli bir noktaya kadar üreme hormonu düzenini koruyor, o noktanın altında ise salınım düzeni bozuluyor. Bu hormon, yumurtlamayı ve adet döngüsünü yöneten zincirin bir halkası. Adetlerin kesilmesi, enerji azlığının görünür olabilecek işaretlerinden biri, ama ilk işaret olmayabilir; hormon değişikliği adetler kesilmeden önce başlayabiliyor.

Yaygın yanlış"Kilom değişmiyorsa yeterince yiyorum demektir."
Doğrusu

Loucks ve Thuma'nın 2003 deneyinde lüteinleştirici hormonun salınımı, enerji kullanılabilirliği bir eşiğin altına indiğinde bozuldu; Loucks ve arkadaşlarının 2011 derlemesi de sporcuların beslenmesini yönetmede enerji kullanılabilirliği kavramının enerji dengesinden daha yararlı olduğunu savunuyor.

Usta katmanı

Bu düşük enerjinin sporcudaki sonuçlarına ne ad veriliyor? Uluslararası Olimpiyat Komitesi'nin uzman grubu 2014'te bir sendrom tanımladı ve 2023'te güncel uzlaşı bildirisini yayımladı.

Bildirinin özetindeki üç ayrıntı Burcu'nun durumunu doğrudan ilgilendiriyor. Birincisi, sendrom yalnız kadınlarda değil, erkeklerde de görülüyor; Tolga da bu riskin dışında değil. İkincisi, düşük enerji maruziyeti «sorunlu» ya da «uyum sağlanabilir» olabiliyor: kısa ve planlı bir enerji azlığı ile aylarca süren ve fark edilmeyen bir açık aynı şey değil. Üçüncüsü, ruh sağlığı ile bu sendrom arasında bir etkileşim var: yemekle ilgili kaygı, kilo hedefleri ve antrenman baskısı, enerji açığını hem doğurabiliyor hem de besleyebiliyor. Burcu'nun «yarışta daha hafif olursam daha hızlı koşarım» planı, kısa vadede masum görünse de bu üç ayrıntının kesiştiği yerde duruyor. A20-M02-D04'te zayıf bir voleybolcunun adetlerinin kesilmesi tartışılmıştı; aynı soru burada bir amatör koşucu için soruluyor.

Yaygın yanlış"Sporda enerji yetersizliği yalnız zayıf kadın sporcuların sorunudur."
Doğrusu

Uluslararası Olimpiyat Komitesi'nin 2023 bildirisine göre sporda göreli enerji yetersizliği kadın ve erkek sporcularda görülüyor ve bildiri 2018'den bu yana erkeklerde düşük enerji kullanılabilirliğinin etkisine dair daha fazla veri biriktiğini belirtiyor.

Yaygın yanlış"Antrenmanı artırınca acıkırım, ne kadar yemem gerektiğini vücudum söyler."
Doğrusu

Loucks ve arkadaşlarının 2011 derlemesi, egzersizin harcadığı enerjiyi telafi edecek şekilde iştahın kendiliğinden artmadığını gösteren araştırmaları özetliyor.

Güvenlik notu

Antrenmanı artırırken yemeği azaltıyorsan, kilon değişmese bile uykun bozuluyor, bacakların dinlenmiyor, sık hastalanıyorsan ya da adet döngün düzensizleşti veya kesildiyse, bunu bir hekime ve bir diyetisyene anlat; bu işaretler vücudun enerji açığına verdiği yanıt olabilir. Yemek ve kilo düşünceleri günlerini dolduruyorsa, yediklerini saklıyorsan, egzersizi kendini cezalandırmak için yapıyorsan ya da bir öğünü atlamadığında kendini suçlu hissediyorsan, bu iradeyle aşılacak bir şey değildir; güvendiğin birine ve bir ruh sağlığı uzmanına söyle. Bayılırsan, göğsünde ağrı ya da kalbinde düzensiz atım hissedersen, ya da kendine zarar vermeyi düşünürsen hiç beklemeden acil yardıma başvur.

Kanıtın sınırı

Loucks ve Thuma'nın deneyi, Loucks ve arkadaşlarının derlemesi ve Olimpiyat Komitesi bildirisi bu derste yalnız PubMed özetlerinden kullanıldı. Deney normalde hareketsiz, sporcu olmayan genç kadınlarda beş günlük dönemlerle yapıldı; aylarca antrenman yapan sporculara ve erkeklere doğrudan taşınamaz, ve eşik bir grup ortalamasından geliyor. Olimpiyat Komitesi bildirisi elit sporcular için geliştirildi ve özeti, sendromun sıklığını, belirtilerin listesini ya da klinik değerlendirme aracının ayrıntılarını vermiyor; bunlar bildirinin tam metninde. Enerji kullanılabilirliğini gündelik yaşamda doğru ölçmek, yağsız kütleyi ve egzersizin harcadığı enerjiyi bilmeyi gerektirdiği için zor; bir kişinin kendi değerini tahmin etmesi kaba bir hesap olur. Rekreasyonel koşucularda düşük enerji kullanılabilirliğinin ne kadar sık görüldüğünü bu kaynaklardan okuyamıyoruz.

Ne zaman uzmana

Antrenmanı artırırken kilo vermeye çalışan biri, bu planı bir spor diyetisyeniyle birlikte kurmalı; yarış öncesinde hızlı kilo kaybı, enerji açığının en sık görüldüğü durumlardan biri. Adetleri bir mevsimi aşkın süredir gelmeyen ya da düzeni bozulan bir kadın, bunu yalnız strese bağlamadan bir kadın doğum uzmanına ya da hekimine söylemeli. Yorgunluk, sık sakatlanma, kemik ağrısı, sık hastalanma ya da performansta açıklanamayan düşüş yaşayan bir sporcu, bunları bir spor hekimiyle konuşmalı. Sofra bir yasaklar listesine, öğün atlamak bir başarı ölçüsüne dönüştüyse, yeme bozuklukları üzerine çalışan bir psikolog ya da psikiyatristle görüşmenin vakti gelmiştir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Enerji kullanılabilirliği, yenilen enerjiden egzersizin harcadığı çıkarıldıktan sonra vücudun öteki işlerine kalan enerji; enerji dengesinden farklı olarak, kilo değişmese de düşük olabilir.

Denetimli bir deneyde genç kadınlarda bir üreme hormonunun salınımı, enerji kullanılabilirliği bir eşiğin altına inene kadar korundu, o eşiğin altında bozuldu; adetlerin kesilmesi, bu bozulmanın görünür olabilecek işaretlerinden biri.

Uluslararası Olimpiyat Komitesi'ne göre sporda göreli enerji yetersizliği kadın ve erkek sporcularda sağlığı ve performansı bozan bir sendrom; ruh sağlığıyla iç içe ve iştah, antrenmanın açtığı açığı kendiliğinden kapatmıyor.

Sonraki derse köprü

Burcu planını değiştirmeye razı oluyor ama bir itirazı var: «Tolga bir araştırma göstermişti. Kilo verince koşu süresi kısalıyormuş.» Kaan Bey araştırmanın künyesine bakıyor: on iki katılımcı, hepsi yirmili yaşlarda, hepsi antrenmanlı erkek, deneme üç hafta. «Bu araştırma size ne kadar benziyor?» Sonraki ders, A21-M01-D04 Performans denemesini okumak, küçük örneklemli, kısa süreli ve antrenmanlı genç erkeklerde yapılmış performans denemelerinin başka gruplara genellenebilirliğini sınıyor.

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?