Potentizasyon: Hahnemann'ın iddiası

Açılış sahnesi

Aksaray, bir demirci atölyesi, öğle arası. Kimya öğrencisi Elif, dayısı Kadir Usta'nın tezgâhına bir kitap bırakıyor.

«Bak dayı, ilginç. Yazar diyor ki: bir çelik çubuk düz duruyorken içinde gizli bir mıknatıslık var. Eğeyle tek yöne sürt, gerçek mıknatıs olur. İlaç da öyleymiş. Sürtersen, çalkalarsan içindeki gizli güç uyanırmış.»

Kadir Usta eğeyi alıp çubuğa bakıyor. «Mıknatıs olduğunu nasıl anlıyor?»

«Pusula iğnesi. Yazıyor burada.»

Usta tezgâhın altından eski bir pusula çıkarıyor, çubuğu yaklaştırıyor; iğne kımıldıyor. «Tamam. Gördün. Peki senin ilacın için iğne ne?»

Elif sayfayı çeviriyor. «Yazar ona da yanıt vermiş. Bu güç cansız şeylere etki etmez, diyor. Yalnız canlıya.»

Usta kaşlarını kaldırıyor. «Bir şey daha soracağım. Ben çubuğu sürtüyorum, çubuk elimde duruyor. Senin kitaptaki adam ne yapıyor?»

«Her basamakta maddeyi bölüyor. Yüzde birini alıyor, kalanını bırakıyor. Sonra bir daha.»

«Yani elinde çubuk kalmıyor.»

Elif bir an duruyor. «Benzetmeye göre kalmalıydı, değil mi?»

Kadir Usta eğeyi yerine koyuyor. «Bilmem kızım, ben demirciyim. Ama çubuğu atıp mıknatıs yaptığını iddia eden birini görmedim.»

Bu derste ne olacak

Bu akademi seyreltmenin kimyasını ve homeopatinin sınır çizme tartışmalarını okuyor. Çıkış noktası bir hesap değil, bir iddia. Hesaba geçmeden önce, hesabın neye karşı yapıldığını bilmemiz gerekiyor.

Hahnemann son Organon baskısında kendi yöntemini açıklarken bir benzetme kuruyor ve bir itiraza yanıt veriyor: «Bunlar yalnız seyreltmedir» denmesine. Ders bu dipnotları yakından okuyor. İddia kendi sözcükleriyle aktarıldıktan sonra benzetmenin nerede tuttuğu, nerede tutmadığı tartılıyor. Son olarak iddianın ne tür bir sınamaya açık olduğunu soruyor; çünkü Hahnemann bu soruya kendi cevabını da vermiş. Öğreti akademisinde Dudgeon üzerinden izleyicilerin bu kuramı nasıl tartıştığını görmüştük; burada metne ve sınanabilirliğe bakıyoruz.

Sıfır noktası

Seyreltme basit bir işlemdir: bir maddeyi daha çok çözücüyle karıştırırsınız, birim hacimdeki madde azalır. Ölçülebilir, hesaplanabilir, tartışılmaz. Çalkalama ve sürtme de ölçülebilir birer mekanik işlemdir. Bu akademinin ilk modülü işte bu işlemleri sayıyla yazacak.

«Potentizasyon» ise bu işlemlere ek bir sav getirir: işlem bir güç açığa çıkarır. Bu, seyreltmeden farklı bir iddiadır. Bir işlemi tarif etmek ile onun ne yaptığını iddia etmek aynı şey değildir. Ders boyunca iki soruyu ayıracağız: yapılan işlem nedir, yapılan işlemin ne yaptığı iddia ediliyor?

Bir de benzetmelerle ilgili bir uyarı. Benzetme anlamayı kolaylaştırır, kanıt saymaz. İyi bir benzetmede de iki şeyin hangi bakımdan benzediği ve hangi bakımdan benzemediği sorulabilir.

Mekanizma

Hahnemann'ın metni

Kurucunun metni; dipnot sayfaları tarama görüntüsüyle karşılaştırıldı; [T].

Homeopatik iddia — Sürtme ve çalkalama, maddenin içinde uyuyan ilaç gücünü geliştirir. Potens bir seyreltme değil, tam tersidir; bu güç yalnız canlıda görülür.

Dipnotların sırası bir argüman kuruyor. Önce bilinen fizikten bir kapı açılıyor: sürtünme bir şeyleri değiştirir, bunu herkes bilir. Sonra çizgi çekiliyor: ama bilinen değişimler fizikseldir, ilaç gücüne dair yasa benimdir. Ardından mıknatıs geliyor. Sonra sınırlama: güç yalnız canlıda görünür. Son olarak itiraz: bu bir seyreltme değildir.

Hahnemann'ın kabul ettiği şey

Dipnot 149 çoğu zaman yalnız itiraz cümlesiyle anılır. Devamını da okuyalım: bir tane tuz, çok suda basit seyreltmeyle kaybolur ve asla ilaç olmaz. Bu cümle önemli bir kabul taşıyor. Hahnemann'ın kendisi, seyreltmenin tek başına maddeyi ortadan kaldırdığını söylüyor. Bu noktada bir kimyacıyla anlaşıyor.

Dolayısıyla bütün yük sürtme ve çalkalamanın üstünde. Sonraki modülde göreceğimiz Avogadro hesabı Hahnemann'ın bu cümlesini çürütmüyor; ona sayı koyuyor. İtiraz edilen yer şu: aynı kaybolma, sürtme ve çalkalama eklenince neden kaybolma olmaktan çıkıyor?

Buradan sınanabilir bir ayrım doğuyor. Metne göre aynı seyreltme, çalkalamalı ve çalkalamasız yapıldığında farklı şeyler vermeli. Hahnemann seyreltmeyi ve potensi tam olarak bu noktada ayırıyor. Çalkalamanın ayrıntısı bu modülün son dersinin konusu.

Benzetme nerede tutuyor

Mıknatıs seçimi rastgele görünmüyor. Görünmez bir gücün mekanik bir işlemle açığa çıkması okurun tanıdığı bir olguydu. Hahnemann'ın benzetmesi şu bakımlardan çalışıyor: görünmez bir özellik var; mekanik bir işlem onu ortaya çıkarıyor; daha çok işlem daha çok özellik; maddenin görünüşü değişmiyor. Maddenin kimyası değişmeden bir özelliğin değişebileceğini göstermek için bu iyi bir örnek. Bir kuramın «olamaz» itirazına karşı ilk savunması budur ve hakkı verilmelidir.

Benzetme nerede tutmuyor

Ölçümde. Hahnemann mıknatısı kendisi ölçüyor: iğnenin kutbu itilir ya da çekilir, demir tozu tutulur. Mıknatıslanma, işlemi bilmeyen birinin de okuyabileceği cansız bir araçla görünür. Kadir Usta'nın pusulası. Dipnot 148 ise ilaç için böyle bir iğne olmadığını söylüyor: güç yalnız canlıda görülür. Benzetmenin en sağlam ayağı, yani bağımsız ölçüm, tam da ilaca geçerken düşüyor. Hahnemann bunu bir çelik örneğiyle desteklemeye çalışıyor: mıknatıs da pirinci çekmez. Ama mıknatıs en az bir cansız şeyde ölçülebilir. Burada ölçüm yeri yalnız canlı beden ve onun verdiği belirtilerdir.

Taşıyıcıda. Çelik çubuk işlem boyunca yerinde durur. Eğe, çubuğu sürtüyor; çubuk azalmıyor. Potentizasyonda ise her basamakta maddenin bir kesri bir sonrakine taşınıyor, gerisi kullanılmıyor. Yani benzetmedeki taşıyan şey, ilaçta adım adım gidiyor. Sonraki derslerde bu payın ne olduğunu sayıyla yazacağız. Benzetmeyi sürdürmek isteyen, gücün maddeden taşıyıcıya geçtiğini söylemek zorundadır. Hahnemann mıknatısın temasla başka çeliğe güç aktardığını da yazıyor; bu, belki tam da bu boşluğu dolduracak yer. Ama o da cansız bir iğneyle ölçülür.

Dayanakta. Mıknatısta işlem ile sonuç arasındaki ilişki bir ölçümle görünüyor. İlaçta «daha çok sürtme, daha çok güç» cümlesinin dayanağı Hahnemann'ın gözlemleridir. Öğreti akademisinde bu gözlemlerin karşılaştırmasız olduğunu okumuştuk.

Bu, benzetmeyi saçma yapmaz. Yalnız yapabileceği işin sınırını çizer: bir olasılık açar, bir kanıt vermez.

Sınanabilirlik ve bir kanıt kartı

Meclis komitesi raporu, kendi değerlendirmesiyle; [C].

Dipnot 148'e geri dönelim. «Dinamize ilaçlar cansız şeylere etki etmez.» Bu cümlenin çok önemli bir mantıksal sonucu var. Bir kimyacı bir potensi laboratuvarda ölçer ve fark bulmazsa, Hahnemann'ın metni bunu çürütme saymaz: zaten cansıza etki etmez. Cümle bu yüzden bir kale gibi görünebilir. Ama iddiayı sınanamaz yapmaz. Canlıda bir fark doğuruyorsa canlıda ölçülebilir. Doğru sınama, potensi almış hastalarla almamış hastaları karşılaştırmaktır. Bu sınamayı Klinik Kanıt akademisi okuyor.

Burada adil olalım. Komite de mekanizmanın bulunmamasını son söz saymıyor. Bazı tedaviler, nasıl çalıştığı bilinmeden işe yaramıştır. Homeopatın savunacağı en güçlü yer burasıdır: «Mekanizmayı bilmiyoruz diye etki yok diyemezsiniz.» Bu doğrudur. Ama bunun öbür yüzü de vardır: mekanizma yokluğu etkisizliği kanıtlamaz, etki kanıtı da yerine geçmez. Hahnemann'ın mıknatısı yalnız bir olasılık sunar; etkiyi yine denemeler gösterecek ya da gösteremeyecektir.

Sonradan su belleği ve benzeri çalışmalarla cansız sistemde iz arayan araştırmalar, Hahnemann'ın bu dipnotuyla gerilim içinde. Dipnot harfiyen alınırsa cansız sistemde bir iz beklenmemeli. Bu akademinin ilerideki modülleri bu çalışmaları okuyacak. Bir öğretinin kurucu metni ile sonraki savunuları arasındaki bu fark bir tarih konusudur.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Bu dipnotlarda dikkat çeken bir kalıp var: kurucunun metni kendi sınırını çiziyor ve bu sınır sonraki kuşağa bir sorun bırakıyor. Hahnemann ilaç gücünü cansızda görünmez sayıyor. Yirminci yüzyıl homeopat araştırmacıları cansız sistemlerde iz aramaya girişti. Bu, öğretinin bir ilerlemesi olarak da okunabilir, kurucunun bir cümlesinin sessizce bırakılması olarak da. Tarihsel okuma ikisini de not eder.

Bir başka nokta dil. «Spiritualizes the material substance» cümlesi, Boericke çevirisinin sözcükleriyle, öğretinin nerede durduğunu gösteriyor. Hahnemann bir yandan «yasa», «fiziksel», «mekanik etki» diyor; öte yandan maddenin ruhsallaşmasından söz ediyor. Bir metnin kendi içinde bilim dilini ve metafizik dili bir arada kullanması, sınır çizme tartışmasının en eski halkasıdır. Bu akademinin son modülleri bu sorunu kendi araçlarıyla ele alacak.

«Akla yatkın değil» yargısının kendisi de dikkatle okunmalı. Komite bu yargıya bir tanıklar listesiyle ve bugünkü fizik bilgisiyle varıyor; Prens'in Vakfı gibi homeopatiye yakın bir kurumun da aynı görüşte olması ağırlık taşıyor. Ama akla yatkınlık bir olasılık yargısıdır, ölçüm değil. Önsel olasılık konusu bu akademide ayrıca işleniyor. Şimdilik tek cümle: akla yatmayan bir savın kanıt yükü ağırdır, ama bu kanıt yükünün kaldırılıp kaldırılmadığı başka bir sorudur.

Hesap için de bir hazırlık. Sonraki dersler kesirleri ve üsleri yazacak. Bunların hiçbiri Hahnemann'ın savını «çürütmeyecek» çünkü sav, hesabın dışında bir yere konmuştur. Hesap, savın neyi taşımak zorunda olduğunu gösterir; yanıt için ayrı kanıt gerekir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Sınır

§ 269 ve dipnotları 1922 İngilizce çevirisinden okundu; Almanca el yazması görülmedi. Dipnot sayfaları tarama görüntüsüyle karşılaştırıldı. Dönemin mıknatıs bilgisi için ayrı bir kaynak okunmadı; dönem bağlamına dair cümleler yorumumuzdur. Komite bir akla yatkınlık değerlendirmesi yapar, laboratuvar çalışmasını kendisi yürütmez. Su belleği ve benzeri çalışmalar sonraki modüllerin konusudur. Hazırlama yalnız tarih ve kimya için anlatılıyor; bu, evde yapılacak bir tarif değildir ve bir potens seçimi ya da kullanım önerisi içermez. Açılıştaki Aksaray atölyesi kurgudur.

Bir benzetmenin iyi ya da kötü olması bir ilacın etkisini söylemez; bu ders bir sağlık kararında hekim görüşünün yerine geçmez.

Kendin dene

Kilit özet

Hahnemann, Organon § 269 ve dipnotlarında sürtme ve çalkalamanın maddenin gizli gücünü geliştirdiğini, potensin salt seyreltme olmadığını savunur. Bir çelik çubuğun eğeyle mıknatıslanması benzetmesini kullanır. Tuz cümlesiyle basit seyreltmenin maddeyi kaybettirdiğini kendisi kabul eder; bütün yük işlemin üstündedir.

Benzetme bir olasılık açar ve döneminde makuldür. Ama mıknatıs cansız bir iğneyle ölçülür ve çubuk yerinde kalır; ilaçta ikisi de yoktur.

Dipnot 148'e göre güç cansızda görünmez. Bu, laboratuvar itirazlarına karşı bir kalkan olur, ama canlıdaki karşılaştırmalı sınamayı kapatmaz.

HC45 aşırı seyreltmeye dayalı mekanizmayı akla yatkın bulmaz; aynı zamanda nasıl çalıştığından önce çalışıp çalışmadığının önemli olduğunu yazar. Akla yatkınlık kanıt yükünü ağırlaştırır; sonucu denemeler söyler.

Sonraki derse köprü

İddia böyle. Şimdi işlemin kendisine geçiyoruz, hem de sayıyla. Hazırlamanın ilk basamakları sıvıda değil havanda yapılıyor. Sıradaki derste Organon § 270'teki üç öğütme derecesinin her birinde maddenin payını kesir olarak yazacak ve üçüncü derecenin sonunda nereye varıldığını hesaplayacağız.