Basitleştirilmiş tescil (simplified registration)

Açılış sahnesi

Antalya, Kaş. Bir ev pansiyonunun bahçesi. Belediye bu sahnede küçük işletmeler için kurgusal bir kolay belge çıkarmış. Üç koşul var: en çok beş oda, tabelada yıldız ya da konfor iddiası yok, yangın güvenliği kontrolü tamam. Karşılığında otel ruhsatının uzun dosyası istenmiyor.

Pansiyoncu Saadet Hanım belgeyi çerçevelemiş, yanına bir tabela hazırlatmış: «Belediye onaylı. Kaş'ın en rahat yatakları.»

Denetime gelen Bülent Bey tabelayı okuyor. «Bunu asarsanız kolay belgeniz gider.»

«Neden? Belge benim.»

«Belge şunu söylüyor: odalarınız beş, yangın tüpünüz yerinde. Yatak rahat mı diye kimse bakmadı. Bakmadığı için de ‘rahat’ yazmamanız koşul.»

Saadet Hanım şaşkın. «Yani belediye benim yataklarıma bakmadan belge mi verdi?»

«Yatağınıza bakmadı, güvenliğinize baktı. Rahatlık iddia etmek istiyorsanız otel yolu var: dosya, müfettiş, puanlama. Oraya girerseniz yazabilirsiniz.»

Komşu pansiyondan Rıdvan Bey gülüyor. «Bu ne biçim belge? Müşteri de sanacak ki devlet yatağı denedi.»

Bülent Bey yanıtlıyor. «Tabela asılmazsa neden sansın? Kapıda belgenin neyi söylediği de yazacak.»

Bu derste ne olacak

Tanımı okuduk (HM06-M01-D02). Şimdi birinci kapıya geliyoruz. Bu ders üç koşulu madde metninden sıralıyor, seyreltme eşiğini sayıya çeviriyor, dosyada neyin istendiğini ve neyin istenmediğini gösteriyor. Sonra Türkiye'deki karşılığını yan yana koyuyoruz. Orada küçük ama önemli bir fark var.

Bu yolun bir mantığı var: iddiayı kapat, güvenlik ve kaliteyi denetle, etkiyi sorma. Bu mantığın iyi mi kötü mü olduğuna bu akademide hüküm vermiyoruz. Ama neyi sorup neyi sormadığını bilmeden başka tartışma da yapılamaz.

Sıfır noktası

Bir ilaç ruhsatı genel olarak üç şey sorar: kalite, güvenlilik, etkililik. Basitleştirilmiş yol bu üçlüden birini çıkarır. Bir yol seçmek, «ne soruluyor» kadar «ne sorulmuyor» sorusudur.

Ana tentür (mother tincture), homeopatik üretimde seyreltme öncesi başlangıç preparatıdır. Bire on bin oranını sayıya çevirin: 10⁻⁴. Ölçeklerden hatırlarsanız (HM00-M04-D01) bu oran ondalıkta dört adım, yüzlükte iki adıma denk gelir. Bu bir ölçek okumasıdır, öneri değildir.

Kaynakça (bibliography) gerekçesi de buraya bağlanır. Bir dosyada «yayın var» demek ile «klinik deneme var» demek ayrı şeydir.

Mekanizma

Yolun iç mantığı. Üç koşul birbirini tamamlar. Kullanım yolu koşulu riskli yolları dışarıda bırakır: enjeksiyon burada yok. Endikasyon yasağı iddiayı kapatır: hastalığı kutuya yazmadığınız için etkililik kanıtı istemenin bir konusu kalmaz. Seyreltme eşiği güvenliği sayıya bağlar. Bu okuma bizimdir; metin gerekçe yazmaz. Ama koşullar birlikte okunduğunda yol bir takastır: iddiadan vazgeç, etkililik dosyasından kurtul.

Dosyada ne var? Madde 15 başvuruda istenenleri sayar. Stokun bilimsel adı, kullanım yolları, farmasötik şekiller ve seyreltme dereceleri. Stokun nasıl elde edildiği ve denetlendiği, homeopatik kullanımının yeterli bir kaynakçayla gerekçelendirilmesi. Seyreltme ve dinamizasyon yöntemi dâhil üretim ve kontrol dosyası. İmalat izni. Başka üye devletlerdeki tescillerin kopyası. Ambalaj örnekleri. Stabilite verisi. Bu listenin amacını madde kendisi yazar: farmasötik kaliteyi ve seriden seriye homojenliği göstermek.

Dosyada ne yok? Klinik etkililik denemesi. Madde 14(2) bunu açıkça söyler. Ek I de güvenlik için, bazı çalışmalar eksikse neden kabul edilebilir bir güvenlik düzeyinin desteklenebildiğinin gerekçelendirilmesini ister.

Yan sonuçlar. Basitleştirilmiş yol başka kuralları da değiştirir. Madde 16(3) farmakovijilans başlığının madde 14(1) ürünlerine uygulanmadığını söyler. Madde 100 reklamda madde 69(1)'de sayılan bilgilerin dışına çıkılamayacağını söyler. Madde 13(1) ise 31 Aralık 1993'e kadar ulusal mevzuatla alınmış tescil ve ruhsatları ayrık tutar: yani piyasada bu yoldan geçmemiş eski ürünler de bulunabilir.

Kural ne diyor

Madde 14(1):

«Only homeopathic medicinal products which satisfy all of the following conditions may be subject to a special, simplified registration procedure: — they are administered orally or externally, — no specific therapeutic indication appears on the labelling of the medicinal product or in any information relating thereto, — there is a sufficient degree of dilution to guarantee the safety of the medicinal product»

Üçüncü koşul devam eder: ürün ana tentürün on binde birinden fazlasını ya da reçete gerektiren etkin maddelerde alopatide kullanılan en küçük dozun yüzde birinden fazlasını içeremez. Komisyon bu bendi yeni bilimsel kanıt gerektirirse devredilmiş işlemle değiştirebilir. Sınıflandırmayı (reçeteli mi değil mi) üye devlet tescilde belirler.

Madde 14(2):

«with the exception of the proof of therapeutic efficacy»

Bu cümle, genel ölçütlerin bu yola uygulanacağını, ama tedavi edici etkililik kanıtının bunun dışında kaldığını söyler.

Türkiye karşılığı. Yönetmelik (RG 32242) madde 9(1) kısaltılmış başvuru için dört koşul sayar: oral ya da haricen kullanım; tek bir homeopatik stoktan elde edilme; dosya bilgilerinde endikasyon bulunmaması; yeterli seyreltme. Madde 17(2) ve 18(2) etkililik ölçütünün ve belgelerinin zorunlu olmadığını söyler. Birden fazla stok ya da endikasyon varsa madde 9(2) tam başvuruya gönderir.

Örneklerden okuma

Küçük ama önemli fark. Direktifin 14(1) koşullarında tek stok şartı yoktur. Madde 69 hatta birden çok stoktan oluşan ürüne hayalî ad eklenebileceğini yazar. Türkiye madde 9(1)(b) tek stok ister. Yani aynı karışım ürün Avrupa'da basitleştirilmiş yolda olabilir, Türkiye'de tam başvuruya düşer. Yönetmelik direktifi «dikkate aldığını» söyler (md.37), ama birebir kopya değildir. Bu karşılaştırma bizimdir. Bir ürünün bir ülkedeki yolundan ötekine dair sonuç çıkarmayın.

Bağlaçların hukuku. Direktif «may not contain either more than one part per 10 000 of the mother tincture or more than 1/100th of the smallest dose» der. Türkiye metni «on binde birinden veya en düşük dozun 1/100'ünden daha azını içermesi» der. Çeviri okurken bu bağlaçlara bakın: iki sınır da mı aranıyor, biri yeter mi? Direktifteki cümle iki sınırı birlikte koyuyor gibi okunur. Türkiye metninin uygulamada nasıl okunduğunu bu derste kurum kılavuzundan denetlemedik. Bir sayıyı alıntılarken bağlacı atmayın.

Bibliyografi gerekçesi. Madde 15 homeopatik kullanımın «adequate bibliography» ile gerekçelendirilmesini ister. Bu cümle bazen etkililik kanıtı gibi anlatılır. Değildir. Madde 14(2) etkililik kanıtını zaten dışarıda bırakır. Burada istenen, stokun homeopatik kullanımının yayınlarda yer aldığının gösterilmesidir. Bu okuma metnin birlikte okunmasından çıkar; kurum uygulaması ayrı bir sorudur.

Eşiğin üstü ve altı. On binde birlik sınır bir tavandır. Daha seyreltik ürünler de tabii ki bu koşulu karşılar. Bu yüzden eşik, molekül hesabındaki 12C sınırından bambaşka bir sınırdır (HM04-M02-D03). Biri hukuk güvenliği için, öbürü kimya hesabı içindir. Karıştırmayın.

Usta katmanı

Bu yolun ilginç yanı iki grubu da farklı biçimde huzursuz etmesidir. Eleştirel bir okur şunu sorabilir: etki sorulmayan bir ürüne «tıbbi ürün» sınıfında resmî tescil vermek, tüketicide etki izlenimi yaratmaz mı? Homeopati savunucusu okur da şunu sorabilir: endikasyon yazmak yasaksa uygulayıcı ve hasta bilgiyi nereden bulacak? Bu iki soru bizim kurduğumuz sorulardır. Metin ikisini de yanıtlamaz; bir sonraki ders ikinci soruya kısmen değinir, etiket dersi de birincisine.

Kuralın gücü iddia ile dosyayı birbirine kilitlemesidir. İddia yoksa etkililik dosyası gerekmez. Sınırı ise uygulamadır: kutuda yazmayan bir bilgi başka yerden gelebilir. «Any information relating thereto» cümlesi bu kapıyı kapatmaya çalışır, ama hekimin ya da web sitesinin ne söylediği başka kurallara bağlıdır. Akademinin ileride okuyacağı reklam denetimleri bu açığı gösterir.

Son bir okuma becerisi. Bir yönetmelikte «dikkate alınarak» sözcüğü «aynı» demek değildir. Direktif bir üst metindir, ulusal metin kendi tercihlerini yapabilir. Karşılaştırmalı okuma her zaman madde madde yapılır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Sınır

Bu derste madde metinleri okundu; kurumların uygulama kılavuzları, Avrupa İlaç Ajansı belgeleri, tescil sayıları ve mahkeme kararları okunmadı. Türkiye'nin bağlaç okumasını ve uygulamasını denetlemedik. Hukuki danışmanlık vermiyoruz. Bu yolun gerekçesini metinden değil, koşulları birlikte okuyarak kurduk; direktifin başlangıç hükümleri konsolide metinde yoktur. Takas yorumu, iki huzursuz okur, «bibliyografi» okuması ve tek stok karşılaştırması bizimdir. Ek-2 ve uygulayıcı konuları bu derste açılmadı. Pansiyon ve firma sahneleri kurgudur.

Tescil numarası taşıyan bir kutu, belirli bir şikâyette işe yarayacağını söylemez. Bu kutu hekim değerlendirmesinin ya da süren bir tedavinin yerini tutmaz.

Kendin dene

Kilit özet

Basitleştirilmiş tescilin üç koşulu: ağız ya da dıştan kullanım, etikette ve ürün bilgisinde belirli endikasyon olmaması, güvenliği sağlayacak seyreltme. Tavan: ana tentürün on binde biri; reçeteli etkin maddede en küçük alopatik dozun yüzde biri.

Madde 14(2) tedavi edici etkililik kanıtını dışarıda bırakır. Madde 15 kalite ve homojenlik dosyası ister, homeopatik kullanımı kaynakçayla gerekçelendirir. Reklam madde 69(1) bilgileriyle sınırlıdır, farmakovijilans başlığı uygulanmaz.

Türkiye'de kısaltılmış başvuru buna benzer, ama tek stok koşulu ekler. Birden çok stok ya da endikasyon tam başvuruya gider.

Yolun mantığı bir takastır: iddiadan vazgeç, etkililik dosyasından kurtul. Tescil etki hükmü değildir.

Sonraki derse köprü

Peki kutuya bir hastalık yazmak isteyen ürün ne yapar? Sıradaki ders öbür kapıyı açıyor: madde 16'daki tam ruhsat yolu ve üye devletin kendi özel kurallarını koyabilmesi. Dersin sonunda iki yol bir tabloda yan yana duracak.