İçeriğe geç

HM07-M01-D03

Belladonna ölçümü: Ocak 2017

FDA laboratuvarının tabletler arasında belladonna alkaloidi miktarının tutarsız ve bazen etiketin çok üstünde çıktığı bulgusunu basın açıklamasından aktarır ve üretim kalitesi sorununu açıklar.

Homeopati Bölümü — Homeopati: Zarar, Kullanım ve Konuşma Akademisi — HM07-M01, Doğrudan zarar: ürünün kendisi · 2.536 kelime · ≈ 12 dk okuma · 17 dk dinleme

Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.

FDA'nın 27 Ocak 2017 açıklaması, bazı homeopatik diş çıkarma tabletlerinde belladonnanın tabletten tablete değiştiğini, kimi tabletlerde beyanın çok üstüne çıktığını duyurur. Açıklama oran, kat sayısı ya da yöntem vermez.

Ölçüm bir güvenlik eşiğine değil, üreticinin kendi beyanına göre yapılmıştır. Ölçülebilen bir tutarsızlık, maddenin bu tabletlerde ölçülebilir aralıkta bulunduğunu da gösterir.

FDA'nın 2019 geri çekme bildirimi homeopatik ürünlerin zarar veremeyeceği yönündeki yaygın kanıyı yanlış bulur ve güvenliği üretim kalitesine de bağlar; 2022 rehberi steril olmayan göz damlalarını örnek verir.

Bir üretici temsilcisi kalite sorununu yöntemden ayırır ve lisans ile denetime işaret eder. Bu ayrım meşrudur, ama bir taraf beyanıdır ve başka bir ülkenin düzenini anlatır.

Açılış sahnesi

Gebze, bir ilaç fabrikasının kalite kontrol laboratuvarı, perşembe öğleden sonrası. Sahne kurgudur. Stajyer Zeynep ilk haftasında. Masasında aynı partiden alınmış on tablet, her biri ayrı bir küçük tüpte.

Laboratuvar şefi Orhan Bey yanına geliyor. «Neden on tane?»

«Partinin ortalamasını bulmak için,» diyor Zeynep. «Hepsini öğütüp bir kerede ölçsem daha hızlı olurdu ama.»

«Ölçebilirsin. Ortalaman da doğru çıkabilir. Peki bir hasta kaç tablet yutar?»

«Bir.»

«O zaman hastanın aldığı şey partinin ortalaması değil, o tek tabletin içindekidir. Ortalaması kusursuz bir parti, tek tek tabletlerde yarısı boş, yarısı iki kat dolu olabilir. Biz on tabletin her birini ayrı ölçeriz ki bunu görelim.»

Zeynep tüplere bakıyor. «Ya maddenin miktarı zaten çok azsa? O zaman fark eder mi?»

Orhan Bey gülümsüyor. «Az olan maddede fark daha çok fark eder. Bir tableti yapan makine bir kilo maddeyi dağıtırken birkaç miligram şaşabilir; birkaç mikrogramı dağıtırken aynı şaşma her şeyi değiştirir.»

Bu derste ne olacak

HM07-M01-D02'deki uyarı sayfası kararını bir laboratuvar sonucuna bağlıyordu, ama o sonucu yalnız bir cümleyle anıyordu. Bu derste o bulgunun duyurulduğu metne, 27 Ocak 2017 tarihli basın açıklamasına dönüyoruz.

Açıklamanın tek bir bulgu cümlesi var. Onu kelime kelime okuyacağız ve her kelimenin neyi söyleyip neyi söylemediğini ayıracağız. Sonra soruyu genişleteceğiz: tabletler arasındaki tutarsızlık bir üretim sürecinin kalitesi hakkında ne anlatır? FDA'nın homeopatik ürün üreticileri hakkında yazdığı genel tespitlere ve bir üretici temsilcisinin kalite savunmasına bakacağız.

Sıfır noktası

Bir ilacın etiketinde yazan miktar bir sözdür. Kutudaki her tablet o sözü taşımalıdır, yalnız kutunun toplamı değil. Bu söz bir bileşenin ne kadar az olduğuna bakmaksızın geçerlidir; hatta bileşen ne kadar azsa sözü tutmak o kadar zordur.

Homeopati tartışmasında bu söz genellikle konuşulmaz, çünkü tartışmanın odağı yüksek seyreltmedir. Yüksek seyreltmede ana madde moleküler olarak beklenmiyorsa tabletler arasındaki fark da beklenmez: sıfırın tutarsızlığı olmaz. Ama HM07-M01-D01'de gördüğümüz gibi her homeopatik ürün yüksek seyreltilmiş değildir. Ana maddenin ölçülebildiği bir üründe etiketin sözü sıradan bir ilaçtaki kadar önemlidir.

Mekanizma

FDA'nın 27 Ocak 2017 açıklamasının bulgu cümlesi şudur: kurumun laboratuvar analizi, bazı homeopatik diş çıkarma tabletlerinde zehirli bir madde olan belladonnanın miktarını tutarsız bulmuştur; bu miktar kimi zaman etikette iddia edilen miktarı çok aşmaktadır. Cümleyi parçalarına ayıralım.

«Tutarsız» kelimesi bir dağılım bildirir. Tabletler aynı miktarı taşımamaktadır. Bu, partinin ortalamasının yanlış olduğu anlamına gelmez; ortalama doğru olsa bile tek tabletlerin birbirinden farklı olduğu anlamına gelir. Açılış sahnesindeki ayrım budur: bir bebeğin ağzına giren şey ortalama değil, tek bir tablettir.

«Kimi zaman» kelimesi bir sıklık bildirir ama bir oran vermez. Açıklama kaç tabletin ölçüldüğünü, kaçının etiketi aştığını, aşımın kaç kat olduğunu yazmaz. Bu sayılar açıklamanın bağlantı verdiği laboratuvar analizi sayfasındadır ve o sayfa bu dersin dayandığı metinler arasında değildir. Bu yüzden «kaç kat» sorusuna burada bir cevap vermiyoruz. Bir haberde bu açıklamaya dayanarak bir oran ya da kat sayısı görürseniz, o sayının açıklamadan değil başka bir belgeden geldiğini bilin ve o belgeyi arayın.

«Çok aşan» ifadesi yönü bildirir. Tutarsızlık iki yöne de olabilirdi: bazı tabletler eksik, bazıları fazla. Açıklama özellikle fazla olanları vurgular, çünkü güvenlik sorusu oradadır. HM07-M01-D02'de okuduğumuz uyarı sayfası aşımı markaya göre ayrıntılandırır; bir markada iki alkaloit birden, ötekinde yalnız biri beyanın üstüne çıkmıştır.

«Etikette iddia edilen miktar» ifadesi ölçünün neye göre yapıldığını bildirir. FDA belladonnanın ne kadarının «güvenli» olduğunu ölçmemiştir; üreticinin kendi beyanıyla şişenin içini karşılaştırmıştır. Bu bir etkililik testi de değildir. Ölçüm yalnız şunu sorar: tablet, etiketinin söylediğini taşıyor mu?

Bu cümleden çıkarılabilecek bir sonuç daha var ve açıklamanın kendisi onu söylemez. Tabletler arasındaki farkın ölçülebilmiş olması, belladonna alkaloitlerinin bu tabletlerde ölçülebilir aralıkta bulunduğunu gösterir. HM04-M02-D05'te tek bir kürecik için yaptığımız hesap, eşiğin bir litre için değil tek tane için sorulduğunda daha düşük basamaklara kaydığını göstermişti. Ölçülebilen bir tutarsızlık, söz konusu ürünün o eşiğin altında kalan, yani ana maddeyi gerçekten taşıyan bir basamakta olduğunu düşündürür.

Peki tutarsızlık nereden gelir? Bu sorunun bu ürünler için cevabı elimizdeki metinlerde yok; açıklama süreç hakkında konuşmaz. Ama genel mantığı kurabiliriz. HM04-M01-D02'de az miktardaki bir maddenin bir taşıyıcı toza kademeli olarak karıştırıldığını, HM04-M02-D05'te de Hahnemann'ın şeker küreciklerini sıvıyla ıslatıp kuruttuğunu okuduk. Her iki yolda da maddenin taşıyıcı içinde eşit dağılması bir süreç kontrolü ister. Karıştırma yeterli değilse, ıslatma eşit değilse ya da sıvı tablet yüzeyinde farklı biçimde kalırsa, aynı partinin tabletleri farklı miktar taşır.

FDA bu genel mantığı homeopatik ürünler için kendi tespitleriyle destekler. 25 Ekim 2019'da yayımlanan ve 1988 tarihli uygunluk rehberini geri çeken bildirim, önce yaygın bir kanıyı adlandırır: bütün homeopatik ürünlerin yüksek seyreltilmiş ve çoğunlukla «doğal» içeriklerden oluştuğu, bu yüzden zarar veremeyeceği yönünde geniş bir yanlış kanı vardır. Ardından bir ilacın güvenliğinin bağlı olduğu etkenleri sayar: kullanım amacı, dozaj biçimi, kullanım sıklığı, üretim kalitesi, hedeflenen hasta grubu, içeriklerin miktarı ve birleşimi. Bildirim aynı paragrafta FDA'nın homeopatik ürün üreticilerinde iyi üretim uygulamalarının birçok ciddi ihlalini belgelediğini ve yetersiz süreç kontrolleriyle yapılan ürünlerin güvenliği hakkında önemli kaygılar doğduğunu yazar.

Üç yıl sonra çıkan nihai rehber aynı tespite somut bir olay ekler. Bir dipnotta, 2019'da bir göz damlasını birlikte üreten ve paketleyen dört şirkete uyarı mektubu gönderildiğini anlatır. Çok dozluk, koruyucu içermeyen homeopatik göz damlaları onları steril hâle getirmeye yönelik hiçbir girişim yapılmadan üretilmiştir. FDA'nın test ettiği örnekler steril değildir; Bacillus cinsinden bakterilerle, yüksek düzeyde partikülle ya da ikisiyle birden kirlenmiştir ve tehlikeli ölçüde yüksek bir pH değerine sahiptir. Rehber bunların göz enfeksiyonuna ve görme kaybına kadar varabilecek göz hasarlarına yol açabileceğini yazar. Bu örnekte sorun etken maddenin miktarı değil, ürünün kendisinin temiz olmamasıdır; ama kök aynıdır: üretim süreci kontrol altında değildir.

Şimdi bu tabloya yöneltilebilecek en güçlü savunmayı okuyalım. HM07-M01-D02'de «bebekler plasebo etkisi göstermez» savıyla tanıdığımız üretici temsilcisi Wilson, aynı oturumda kalite konusunda da konuşur: derneğin bütün üyelerinin iyi üretim lisansına sahip olduğunu ve ilaç düzenleyicisi MHRA tarafından iki yılda bir denetlendiğini söyler. Ona göre denetim hem güvenliği hem etiketlerin uygunluğunu kapsar; etiketler ve prospektüsler düzenleyicinin onayından geçer. Bir komite üyesi şikâyet ya da uyumsuzluk kanıtı olup olmadığını sorduğunda Wilson'ın cevabı kısadır: hiç yok.

Bu savunmanın güçlü yanı, kalite sorununu homeopatinin kendisinden ayırmasıdır. Tabletler arası tutarsızlık bir yöntemin değil bir üretim sürecinin kusurudur ve üretim süreçleri denetimle düzeltilebilir. FDA'nın iki rehberi de bu ayrımı tanır: risk listesinde kalite sorunlarını ayrı bir başlık olarak sayar. Savunmanın sınırları da vardır. Tanıklık bir taraf beyanıdır ve komiteye bir denetim verisi sunmaz. Ayrıca başka bir ülkenin, Birleşik Krallık'ın lisans sistemini anlatır; diş çıkarma tabletleri ise FDA'nın rehberine göre ABD'de onaysız pazarlanan ürünlerdir ve rehber, FDA tarafından onaylanmış hiçbir homeopatik ürün bulunmadığını yazar. Bir ülkede iyi işleyen bir denetim, başka bir ülkede raftaki ürün için güvence değildir.

Açıklamanın son katmanı üreticinin tutumudur. Ölçümden sonra FDA, tabletlerden birini üreten Los Angeles'taki şirketten ürünlerini toplamasını istemiş; şirket o gün buna yanaşmamıştır. Kurum bunun üzerine tüketicilere doğrudan seslenmiş ve ürünlerin kullanımına hemen son verilmesini önermiştir. Ölçüm bir bulgudur; bulgunun piyasada bir eyleme dönüşmesi ayrı bir süreçtir ve ikisi arasında zaman geçebilir.

Belgeler ne diyor

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Bir ölçüm haberini okurken ilk soru «ne ölçüldü?» sorusudur, ikinci soru «neye göre?». FDA'nın ölçümü bir güvenlik eşiğine göre değil, üreticinin kendi beyanına göre yapılmıştır. Bu ayrım önemlidir, çünkü sonuca itiraz edecek biri «bu miktar zararsızdır» diyerek tartışmayı başka bir alana taşıyabilir. FDA'nın cümlesi ise daha dar ve daha sağlamdır: ürün etiketinin söylediğini taşımıyordu. Bu cümleye itiraz etmek için ölçümün kendisine itiraz etmek gerekir.

Ölçülen bir tutarsızlık, aynı zamanda ölçülebilir bir madde demektir. Yüksek seyreltme savunması ve eleştirisi, «içinde bir şey yok» varsayımında birleşir. Bu ölçüm o varsayımın bu ürünler için geçerli olmadığını kendiliğinden gösterir. Bir bulgunun dolaylı olarak söylediğini görmek, doğrudan söylediğini okumak kadar önemlidir; ama dolaylı çıkarımı açıklamanın kendi cümlesiymiş gibi sunmamak da öyle.

Kalite savunmasının en güçlü biçimi, sorunu yöntemden üretime taşımaktır ve bu taşıma meşrudur. Ama bu savunma bir sonraki soruyu doğurur: denetim nerede yapılıyor ve raftaki ürün hangi denetimden geçti? Wilson'ın anlattığı lisans düzeni ile FDA'nın anlattığı onaysız pazar aynı kelimenin altında yan yana durur. Okurun işi kelimeye değil düzene bakmaktır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Yaygın yanlışYaygın kanı — «FDA belladonnanın tehlikeli dozda olduğunu ölçtü.» Açıklamanın kıyas noktası üreticinin kendi beyanıdır: bulgu, tabletlerin bu beyandan saptığıdır.
Doğrusu

Bir güvenlik eşiği ya da kat sayısı açıklamada yer almaz.

Yaygın yanlışYaygın kanı — «Partinin ortalaması doğruysa ürün güvenlidir.» Bir kullanıcı ortalamayı değil tek bir tableti alır.
Doğrusu

Tutarsızlık ortalama doğru olsa bile tek tabletlerin farklı olması demektir.

Yaygın yanlışYaygın kanı — «Homeopatik tabletlerde madde olmadığı için ölçüm anlamsızdır.» Tabletler arasında bir fark ölçülebildiyse madde ölçülebilir aralıktadır.
Doğrusu

Bu ürünler için «içinde bir şey yok» varsayımı geçerli değildir.

Yaygın yanlışYaygın kanı — «Kalite sorunu yalnız ABD'deki ürünlere özgüdür, Avrupa'da lisanslı ürünlerde olmaz.» Bir üretici temsilcisinin Birleşik Krallık lisans düzeni hakkındaki beyanı bir denetim verisi değildir.
Doğrusu

Bir ülkedeki denetim başka bir ülkedeki raf için güvence vermez.

Yaygın yanlışYaygın kanı — «FDA ölçümü yapınca ürünler hemen toplatıldı.» Ocak 2017'de üreticilerden biri toplatma talebini reddediyordu.
Doğrusu

Bulgunun eyleme dönüşmesi ayrı bir süreçtir.

Güvenlik notu

Bir ürünün etiketindeki miktar, kutudaki her tablet için verilmiş bir sözdür; ama tüketici bu sözü kendi başına doğrulayamaz. Bu yüzden özellikle bebek ve çocuklar için kullanılan ürünlerde kaynağı belli, Türkçe prospektüslü ve bir eczacının tanıdığı ürünleri tercih edin; homeopatik dahil herhangi bir ürüne başlamadan önce çocuğun hekimine sorun.

Kullandığınız ürünün kutusunu ve parti numarasını ürün bitene kadar saklayın. Bir geri çağırma duyurusu yayımlandığında hangi partinin etkilendiğini bu numara gösterir. Homeopatik ya da bitkisel bir ürün, hekimin önerdiği bir tedavinin yerine kullanılmamalıdır.

Ürünü aldıktan sonra kendinizde ya da çocuğunuzda bir tuhaflık sezerseniz, aklınıza takılan soruyu Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ne 114 numarasından sorabilirsiniz.

Ne zaman hekime

FDA'nın diş çıkarma tabletleri için saydığı belirtilerin tam listesi HM07-M01-D02'dedir; bunlardan birini görürseniz beklemeden tıbbi yardım alın.

Herhangi bir ürünü aldıktan kısa süre sonra kendinizde ya da yakınınızda daha önce olmayan bir belirti gelişirse ürünü bırakın ve kutusuyla birlikte bir hekime gidin; hekim kutudaki içerik listesini ve parti numarasını görmek isteyecektir. Bir bebekte uyandırmakta güçlük, nefes almada zorlanma ya da nöbet varsa hiç beklemeyin; 112 numarası her an ulaşılabilir.

Sınır

Bu ders bir basın açıklamasının bulgu cümlesini, bir rehber geri çekme bildirimini, iki FDA rehberini ve bir parlamento tanıklığını okudu. Laboratuvar analizinin sayısal sonuçları, kaç tabletin ölçüldüğü ve hangi yöntemin kullanıldığı bu dersin dayandığı metinlerde yer almıyor; bu yüzden ders hiçbir oran ya da kat sayısı vermedi. Diş çıkarma tabletlerinin hangi seyreltme basamağında olduğu da açıklamada yazmıyor; dersteki «ölçülebilir aralık» çıkarımı açıklamanın değil bizim akıl yürütmemizdir.

Belladonnanın hangi miktarda hangi belirtiyi doğurduğu bir toksikoloji sorusudur ve bu dersin konusu değildir. Wilson'ın Birleşik Krallık'taki denetim düzeni hakkındaki beyanı, MHRA'nın kendi verisiyle karşılaştırılmadı. Türkiye'deki homeopatik ürünlerin üretim denetimi HM06'nın Türkiye modülünde ele alınır.

Kendin dene

Kilit özet

FDA'nın 27 Ocak 2017 açıklaması, bazı homeopatik diş çıkarma tabletlerinde belladonnanın tabletten tablete değiştiğini, kimi tabletlerde beyanın çok üstüne çıktığını duyurur. Açıklama oran, kat sayısı ya da yöntem vermez.

Ölçüm bir güvenlik eşiğine değil, üreticinin kendi beyanına göre yapılmıştır. Ölçülebilen bir tutarsızlık, maddenin bu tabletlerde ölçülebilir aralıkta bulunduğunu da gösterir.

FDA'nın 2019 geri çekme bildirimi homeopatik ürünlerin zarar veremeyeceği yönündeki yaygın kanıyı yanlış bulur ve güvenliği üretim kalitesine de bağlar; 2022 rehberi steril olmayan göz damlalarını örnek verir.

Bir üretici temsilcisi kalite sorununu yöntemden ayırır ve lisans ile denetime işaret eder. Bu ayrım meşrudur, ama bir taraf beyanıdır ve başka bir ülkenin düzenini anlatır.

Sonraki derse köprü

Bu modülde şimdiye dek sorun, şişenin etiketinde yazanı taşımamasıydı. Sıradaki ders ters bir durumu açıyor: etiketine uygun kullanılan bir burun ürünü yüzünden gelen koku kaybı bildirimleri. FDA'nın 2009 uyarısı ile 2019 taslak rehberi aynı ürünü anlatıyor; hangisi ona «homeopatik» diyor?

Anlamadığın bir yer mi var?

Mentor yalnız bu dersin metnine dayanarak cevap verir. Metinde geçmeyen bir şey sorarsan uydurmaz, geçmediğini söyler.

Bu sayfa hakkında ne düşünüyorsun?