İnsan odaklı tasarım

Açılış sahnesi

Toplantı odasının beyaz tahtasında üç ayrı liste var. Deniz'inkinde yeni sürüm için çizmek istediği on iki ekranın adı yazıyor. Selin'inkinde görüşmek istediği kişilerin sayısı: yirmi. Kerem'in listesinde tek bir satır var: «sensörü toprağın içine değil, saksının kenarına al.»

Deniz saate bakıyor. Yatırımcıya altı hafta sonra yeni sürümü göstermesi gerekiyor. «Yirmi görüşme bir ay sürer,» diyor. «Ekranları şimdi çizersek ikinci haftada elimizde bir şey olur.»

Selin geçen ayki beş görüşmenin hepsini Deniz'in arkadaş çevresinden bulduğunu hatırlatıyor. Beşi de balkonu olan, cihazı balkonda kullanan kişilerdi. «Onlardan öğrendiğimizle on iki ekran çizersek,» diyor, «kimin için çizdiğimizi biliyor muyuz?»

Leyla Hanım üç listenin üstüne bir başlık yazıyor: «Hangisi önce?» Sonra altına bir soru daha ekliyor: «Ya da hepsi aynı anda, ama küçük?»

Bu derste ne olacak

Kullanıcıyı merkeze alan tasarım için bir uluslararası standart var: ISO 9241-210. Bu derste o standardın insan odaklı tasarım dediği yaklaşımı okuyacağız. Önce standardın saydığı altı ilkeyi kendi sözcüklerimizle aktaracağız. Ardından standardın tasarım çalışmasının içinde tanımladığı dört etkinliği ve bu etkinliklerin neden bir kez değil, tekrar tekrar döndüğünü göreceğiz. Sonra kullanıcıları tasarıma katmanın pratikte nasıl yapıldığını 40 çalışmayı inceleyen bir sistematik derlemeden okuyacağız. Son olarak Yeşerti'nin görüşme listesine bir sayıyla bakacağız.

Kanıt ne diyor

Kullanıcıyı merkeze almak çoğu zaman «kullanıcıya sormak» diye özetlenir; aşağıdaki kartlar standardın bunu altı ilkeye ve tekrar eden dört etkinliğe ayırdığını, araştırmanın da katılımın düzeyi ve kimin katıldığı sorularının sonucu değiştirdiğini gösterdiğini aktarıyor.

Sahada

Gri alan

Standart ne yapılması gerektiğini söylüyor, ne kadarının yeterli olduğunu söylemiyor. Kaç tur yinelemenin yeteceği, bir turun ne kadar sürmesi gerektiği ya da katılımcı grubunun kullanıcıları ne ölçüde yansıtması gerektiği açık değil; bunlar her projede yeniden tartışılan kararlar. Derleme katılım düzeyleri arasında bir sıralama yapıyor, ama yüksek düzey katılımın her durumda daha iyi bir ürün ürettiğine dair bir kanıt sunmuyor; yazarlar sonucun katılımın nasıl kurulduğuna bağlı olduğunu yazıyor. Derleme yalnızca yaşlı kullanıcılarla yapılan çalışmaları kapsadığı için Yeşerti'nin kullanıcılarına ne kadar uyduğu da belirsiz. Standardın 7. maddesindeki etkinliklerin gövde metnini ve çok disiplinli ekip ilkesinin açıklamasını okumadık; önizlemede yalnızca başlıkları vardı. Altı haftalık takvim bir yatırımcı tarihine bağlı; standart bu tür ticari baskının yinelemeyi ne kadar kısaltabileceği konusunda bir şey söylemiyor. Ve kayıt formundaki oranlar kullanıcıların kendi beyanı; cihazın gerçekte nerede kullanıldığını göstermiyor.

Senin işinde

Bir projeye başlarken önce kimin için tasarladığını yaz; yalnızca ürünü kullananları değil, onun kullanımından etkilenenleri de listeye al. Görüşme ve test katılımcılarını bulurken en kolay ulaştığın çevreden başla, ama orada durma: o çevrenin kullanıcılarının hangi kesimini temsil ettiğini bir sayıyla kontrol et ve eksik kalan kesimi ayrıca ara. Yaş, ten tonu, beden, kullanım yeri ve deneyim gibi özelliklerde çeşitliliği gözet; aksi hâlde test, tasarımı değil, katılımcı grubunu ölçer. Takvimini aşamalara değil turlara böl; her turda bağlamı anlamayı, gereksinimi yazmayı, bir çözüm çizmeyi ve onu sınamayı küçük ölçekte bir kez yap. Bitmiş ekranları beklemeden kâğıt taslaklarla görüşmeye git; insanlar çoğu zaman ne istediklerini bir çözüme bakarken söyler. Ekipte yazılımcı, araştırmacı ve ürünün fiziksel parçasını tasarlayan kişi aynı masada olsun. Ve yayını sonun değil yeni bir ölçümün başlangıcı say: kullanıcıyı nerede kaybettiğini ilk birkaç haftada gör.

Kendin dene

Aklında kalsın

İnsan odaklı tasarım standartta altı ilkeyle tarif edilir: kullanıcıların, görevlerin ve ortamların açıkça anlaşılması, kullanıcıların baştan sona katılımı, kullanıcının bakışından değerlendirme, yineleme, deneyimin bütününü ele almak ve çok disiplinli bir ekip. Standart belirli bir süreç dayatmaz; bağlamı anlamak, gereksinimi belirtmek, çözüm üretmek ve değerlendirmek etkinlikleri her aşamada, yeni bilgiyle tekrar tekrar döner. Katılım kaç kişiyle yapıldığı kadar kimlerle ve hangi düzeyde yapıldığıyla da ilgilidir.

Sonraki derse köprü

İlk turun sonunda Arda'nın üç kâğıt ekranı on iki ekranlık bir listeye geri dönüyor, ama listenin yarısı artık bir ekran değil. «Akşam sulama» bir arayüz öğesi mi, yoksa uygulamanın neyi vaat ettiğine dair bir karar mı? Kerem'in sensörü bir donanım ayrıntısı mı, yoksa uygulamanın hangi özellikleri kapsayacağını belirleyen bir şey mi? Deniz'in hemen çizmek istediği ekranlar, aslında altında verilmemiş başka kararların üstünde duruyor. M01-D03 bir ürünü, en alttaki amaçtan ekranda görünen yüzeye kadar üst üste binen katmanlara ayırarak bu kararların hangisinin nerede verildiğini soruyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

ISO 9241-210'a göre aşağıdakilerden hangisi insan odaklı tasarımın ilkelerinden biri değildir?

• A) Süreç yinelemelidir; adımlar yeni bilgiyle döner.
• B) Kullanıcılar baştan sona katılır.
• C) Tasarım tek seferde, sabit sırayla yürür.
• D) Ekip farklı disiplinlerden beceriyi bir araya getirir.

Cevap: C. Standart belirli bir süreç varsaymadığını söylüyor; yineleme ilkesi de etkinliklerin yeni bilgiyle tekrar tekrar döndüğünü ifade ediyor.

Soru 2 · Kavram

Standart, katılan kullanıcılar için hangi koşulu öne çıkarıyor?

• A) Kullanıcı çeşitliliğini yansıtmaları.
• B) Ürünü daha önce hiç görmemiş olmaları.
• C) Mümkün olduğunca çok sayıda kişi olmaları.
• D) Yalnızca son testte yer almaları.

Cevap: A. Standart katılanların, tasarımın hedeflediği kullanıcıların yetenek, özellik ve deneyim çeşitliliğini yansıtmasını istiyor.

Soru 3 · Hesap

Bir uygulamanın 600 kullanıcısının 270'i onu telefonda, 210'u tablette, 120'si bilgisayarda kullanıyor. Görüşülen sekiz kişinin hepsi telefon kullanıcısı. Görüşmelerde hiç temsil edilmeyen kullanıcılar, bütün kullanıcıların yüzde kaçı?

• A) Yüzde 45 kadar.
• B) Yüzde 35 ya da biraz üstü.
• C) Yüzde 20 kadar.
• D) Tam yüzde 55.

Cevap: D. 210 artı 120, 330 kişi; 330 bölü 600, 0,55. A yalnızca telefon kullanıcılarının oranını veriyor.

Soru 4 · Tuzak

Deniz «Selin'in görüşme sayısını beşten yirmiye çıkarırsak bütün kullanıcılarımızı anlamış oluruz» diyor. Bu düşüncenin eksiği ne?

• A) Yirmi görüşme her zaman fazla sayılır.
• B) Asıl belirleyici, kimin katıldığı.
• C) Görüşme yapmak hiçbir zaman gerekmez.
• D) Görüşmeler yalnızca sonda yapılmalıdır.

Cevap: B. Yirmi kişi aynı çevreden bulunursa, örneğin hepsi balkon kullanıcısıysa, kullanıcıların yüzde 55'i yine temsil edilmez; standart katılanların kullanıcıların çeşitliliğini yansıtmasını istiyor.