Yahudi geleneğine kendi adıyla bakmak

Açılış sahnesi

Hande otuz bir yaşında, din sosyolojisi alanında doktora öğrencisi. Tezinin bir bölümü için bir derleme kitabı okuyor: «Dünya Dinlerinde Kontemplasyon». Kitabın bölümleri tek bir şablonla yazılmış. Her geleneğin «meditasyonu», «kontemplasyonu» ve «mistik birliği» ayrı başlıklar altında anlatılıyor. Yahudilik bölümünde de aynı başlıklar var.

Hande bölümü okurken bir şeyin yerine oturmadığını hissediyor. «Kontemplasyon» başlığı altında bir uygulama anlatılıyor: hitbodedut. Kitap onu «yalnız başına sessiz bir tefekkür» olarak tanımlıyor. Ama dipnottaki kaynağa, on dokuzuncu yüzyılın başından bir Hasidik ustanın metnine gidip baktığında Hande şaşırıyor. Metin sessizlikten değil, konuşmaktan söz ediyor: Tanrı'yla kendi ana dilinde, her gün, bir saat boyunca konuşmak; yalvarmak, ikna etmeye çalışmak, ağlamak.

Hande kitabın kenarına bir not düşüyor: «Şablon, uygulamayı kendi kalıbına sokmuş. Kalıba uymayan şeyi, konuşmayı, silmiş.»

Bu derste ne olacak

Guigo'nun merdiveni kendi manastırında doğru bir haritaydı. Hande'nin kitabı ise o haritayı başka bir ülkenin üstüne sermişti. Bu ders bu sermenin Yahudi geleneğinde neyi örttüğüne bakıyor. Önce hitbodedutu kendi kaynağından, Rabbi Nahman'ın metninden okuyacağız ve onu «kontemplasyon» kalıbına sokmanın neyi sildiğini göreceğiz. Sonra kavvanahı, dua sırasında kalbin yönelişini, kendi bağlamı olan Yahudi hukuku ve dua düzeni içinde okuyacağız. Ardından bu iki uygulamanın bu akademide neden kendi adlarıyla anılacağını açıklayacağız.

Sıfır noktası

Çatının S4-M10 dersi Yahudi kontemplatif gelenekleri tanıtmış, uygulamanın Yahudi hayatı içinde nerede durduğunu, sabit dua biçimi ile niyet arasındaki gerilimi, Kabala'nın uygulamalarını yalnız bağlam olarak ele alma gereğini ve geleneklerin çeşitliliğini anlatmıştı. Bu ders iki kavrama, hitbodedut ve kavvanaha, daha yakından bakıyor.

Hande'nin derleme kitabı bir şablon hatası yapmıştı. Şablon, bir geleneğin kategorilerini, burada Hristiyan geleneğinin «meditasyon», «kontemplasyon» ve «mistik birlik» kategorilerini, başka bir geleneğe uygulamak. Bu bazen işe yarar; iki gelenek arasında bir köprü kurar. Ama bazen bir uygulamayı kalıba sokarken onun en belirgin özelliğini siler.

Bu ders bu silmeyi bir örnekle göstermeyi ve iki uygulamayı kendi bağlamlarına yerleştirmeyi amaçlıyor.

Mekanizma

Hitbodedut: bir konuşma

Hitbodedutu, onu öğreten Hasidik ustanın kendi metninden okuyoruz.

Geleneğin bir ustasının kendi öğretisi; [T] olarak okuyoruz. Hande'nin derleme kitabıyla karşılaştıralım.

Kitap hitbodedutu «sessiz bir tefekkür» olarak tanımlamıştı. Metin ise bir konuşmayı tarif ediyor: iddialar, bahaneler, gönül alıcı sözler, yalvarma. Ve bu konuşmanın dilini özellikle belirtiyor: kutsal dil değil, ana dil, çünkü kalp ancak tanıdık sözcüklerle kıpırdar.

Metin sessizliği de anıyor, ama bir başarısızlık anı olarak: sözcükler mühürlendiğinde. Ve o an bile bir konuşmaya dönüştürülebilir: konuşamadığı için yalvarmak.

Önceki dersin şablonuyla okursak, hitbodedut hangi basamağa düşer? Contemplatio'ya, sessiz seyre, düşmez; tersine, oratio'ya, duaya, daha yakın. Ama oratio da tam karşılamaz: oratio bir metnin üzerinde düşündükten sonra gelen bir karşılık, hitbodedut ise bir metinden değil, kişinin kendi kalbinden, kendi gününden başlıyor. Hitbodedut şablonun hiçbir basamağına tam oturmuyor.

Kavvanah: duanın içindeki niyet

Kavvanah ise ayrı bir uygulama değil, bir niteliğin adı.

Bir ansiklopedi maddesi; [C] olarak okuyoruz. Kavvanah bir teknik değil, bir eylemin içindeki bir nitelik. Rabbinik gelenekte dua bir eylem, belirli zamanlarda, belirli sözcüklerle yapılan bir yükümlülük. Kavvanah o eylemin içindeki niyet. Biri olmadan öbürü eksik.

Hristiyan şablonuyla okunduğunda kavvanah kolayca bir «meditasyon tekniğine» dönüşebilir: dikkati yoğunlaştırma, zihni toplama. Ama bu okuma, kavvanahı dışarıdan alıp kendi başına bir uygulamaya çevirir; onun ait olduğu yeri, emredilmiş bir duanın içindeki niyeti, siler. Kavvanah bir duadan ayrılırsa, artık ne olduğunu söylemek zorlaşır.

Kabala'nın kavvanotu

Madde bir şey daha söylüyor: Kabala'da kavvanah, duanın harflerinin ve sözcüklerinin gizli anlamlarına yoğunlaşmayı anlatıyor. Bu, bu akademinin sınırına giren bir alan. Bu akademi Kabala'nın inisiyasyon ve hoca isteyen uygulamalarını öğretmiyor, yalnız tanıtıyor. Kabalistik kavvanot burada yalnız bir bilgi olarak anılıyor: kavvanah kelimesinin bir gelenek içinde birden fazla anlam katmanı taşıdığını göstermek için.

İki uygulamanın ortak dersi

İki örnek aynı dersi veriyor.

Hitbodedutu «kontemplasyon» kalıbına sokmak, onun konuşma olmasını, ana dilde olmasını, yakarış ve pazarlık dolu bir içtenlik olmasını siliyor.

Kavvanahı «meditasyon tekniği» kalıbına sokmak, onun bir duanın, bir yükümlülüğün içindeki niyet olmasını siliyor.

Her iki durumda da şablon bir biçimi gösteriyor, yalnız olmak, yoğunlaşmak, ama bir ilişkiyi ve bir bağlamı siliyor. Bu, bu bölümün MD10 akademisinde tefekkür için gördüğümüz örüntünün bir başka geleneğe taşınmış biçimi.

Bu yüzden bu akademi bu uygulamaları kendi adlarıyla anacak: hitbodedut, kavvanah. Onları Hristiyan kategorileriyle karşılaştırmak mümkün ve yararlı olabilir; ama karşılaştırma, birini öbürünün kalıbına sokmak değil, ikisini yan yana koymak olmalı.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Bu dersin inceliği, şablonun kendisinin bir sorun olmadığını, ama onun nasıl kullanıldığının bir sorun olabileceğini görmek. Karşılaştırmalı din çalışmaları geleneklerin arasında köprüler kurmak için ortak kategorilere ihtiyaç duyar. Ama bir kategori bir geleneğin içinden doğmuşsa, onu başka bir geleneğe uygulamak, o geleneğin kendi kategorilerini görünmez kılabilir.

Hitbodedut örneği bu riskin en açık göstergesi. Rabbi Nahman'ın metni bir konuşmayı, bir pazarlığı, bir yakarışı tarif ediyor. «Kontemplasyon» ise kökünden beri, templum'dan theoria'ya, bir seyir ve bakış kelimesi. İki imge neredeyse karşıt: biri konuşuyor, öbürü bakıyor.

Kavvanah örneği ise başka bir riski gösteriyor: bir niteliği bir tekniğe çevirmek. Yahudi duası bir yükümlülük ve bir düzen; kavvanah o düzenin içindeki niyet. Bu niyeti düzenden çıkarıp bir «dikkat tekniği» olarak sunmak, onun ait olduğu dünyayı, hukuku, zamanı, sözcükleri, siler.

Son olarak, bu dersin yaklaşımı bu bölümün öbür akademilerindeki yaklaşımla tutarlı. MD10'da tefekkür, MD09'da uyanış dili, burada hitbodedut ve kavvanah: her seferinde bir biçimin taşınabildiğini, ama bağlamının ve muhatabının onunla birlikte taşınmadığını gördük. Bu akademi Yahudi geleneğine ayrı bölümlerde, kendi adlarıyla dönecek.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Sınır

Hitbodedut ve kavvanah burada kendi bağlamlarına yerleştirilerek betimlendi; bir dua yönergesi verilmiyor. Yahudi duasının hukuki çerçevesi, Hasidizmin tarihi ve Breslov hareketinin öğretisi ilgili akademilerin konusu.

Kabalistik kavvanot ve hocasız yapılmaması gereken öbür uygulamalar burada yalnız adıyla anıldı.

Rabbi Nahman'ın metni Moshe Mykoff'un İngilizce çevirisinden, Sefaria'da yayımlanan biçimiyle okundu; İbranice asıl metin bu derste açılmadı. Kavvanah maddede anılan Halbertal'ın ve öbür akademisyenlerin eserleri bu derste açılmadı.

Kendin dene

Kilit özet

Bir geleneğin kategorilerini başka bir geleneğe şablon gibi uygulamak, bir biçimi görünür kılarken bir ilişkiyi ve bir bağlamı silebilir.

Rabbi Nahman'ın Likutey Moharan II:25'teki tarifine göre hitbodedut, her gün belirli bir saatte yalnız başına, ana dilde Tanrı'yla konuşmak, yalvarmak ve kalbindekini anlatmaktır; «sessiz kontemplasyon» kalıbı bu konuşmayı siler.

Kavanah maddesine göre kavvanah, dua ve ritüel sırasındaki niyet, içtenlik ve bağlılıktır; rabbinik gelenekte dua hem eylem hem niyettir ve kavvanah ikincisinin adıdır; «meditasyon tekniği» kalıbı onu ait olduğu duadan koparır.

Kavvanah Hasidizmde duygusal bağlılık, Kabala'da duanın harflerinin gizli anlamlarına yoğunlaşma anlamına da gelir; Kabalistik uygulamalar bu akademide yalnız tanıtılır.

Bu akademi hitbodedutu ve kavvanahı kendi adlarıyla anar; karşılaştırma, birini öbürünün kalıbına sokmak değil, ikisini yan yana koymaktır.

Sonraki derse köprü

Bu derste Hande dışarıdan bakan bir araştırmacıydı: bir kitabı, bir metni, bir dipnotu okuyordu. Rabbi Nahman'ın metni ise içeriden yazılmıştı: bir usta, müritlerine, kendi geleneğinin içinde bir yol gösteriyordu. Bu iki konum, içeriden yaşamak ile dışarıdan anlatmak, birbirinden farklı.

Bu fark modülün dördüncü dersinin konusu. MD11-M01-D04, bir inanç topluluğunun içinde yapılan dua ile o duanın tekniğini dışarıdan anlatmak arasındaki farkı açıklayacak ve betimleyici bir anlatı cümlesi kurmayı gösterecek.