Program aileleri: MBSR, MBCT, MBRP

Açılış sahnesi

Aysel elli dört yaşında, Konya'da bir devlet hastanesinde sosyal hizmet uzmanı. Hastane yönetimi ona bir görev vermiş: hastanede bir «farkındalık programı» başlatmak için bir öneri hazırlamak. Aysel konuyu araştırmaya başlıyor ve üç kısaltmayla karşılaşıyor: MBSR, MBCT, MBRP.

Bir broşürde üçü yan yana duruyor, aynı fotoğrafla: kapalı gözler, bir minder, bir bitki. Broşüre göre üçü de «farkındalık temelli programlar». Aysel ilk başta üçünün aynı programın farklı adları olduğunu düşünüyor.

Sonra her biriyle ilgili birer makale buluyor. Birinde katılımcılar kronik ağrı çeken ve tıbbi bakımla iyileşmemiş hastalar. Bir başkasında katılımcılar daha önce birkaç kez depresyon geçirmiş ve şu anda iyileşme döneminde olan kişiler. Üçüncüsünde katılımcılar madde kullanım bozukluğu için ilk tedavisini tamamlamış ve tekrar başlamamaya çalışan kişiler.

Aysel öneri taslağının başlığını değiştiriyor. «Hastaneye bir farkındalık programı» yerine bir soru yazıyor: «Hangi hasta için, hangi program?»

Bu derste ne olacak

Aysel'in üç kısaltması, araştırmalarda en sık sınanan üç program ailesi. Bu ders onları birbirinden ayırıyor.

Önce «program ailesi» kavramını kuracağız. Sonra üç programı sırayla, her biri için bir birincil kaynaktan okuyacağız: farkındalık temelli stres azaltma, farkındalık temelli bilişsel terapi ve farkındalık temelli nüks önleme. Her biri için üç soru soracağız: kime, ne kadar süre, hangi içerik? Son olarak bir sağlık iddiasını okurken program adının neden ilk bakılacak şey olduğunu açıklayacağız.

Sıfır noktası

Bu bölümün MD13 akademisinde «meditasyon» kelimesinin tek bir şey olmadığını gördük. Aynı şey «farkındalık programı» için de geçerli. Bir program, bir uygulama türünden daha fazlası: belirli bir hedef kitle için, belirli bir sürede, belirli bir sırayla, belirli içerikleri birleştiren, çoğu zaman bir el kitabına bağlı bir yapı.

Bir araştırma bir programı sınadığında, sonuç o programa ait. Başka bir programa, hatta aynı programın başka bir hedef kitlesine, doğrudan taşınamaz.

Mekanizma

Birinci aile: farkındalık temelli stres azaltma

Bu ailenin kökü, bu bölümün MD12 akademisinde bir tarih belgesi olarak okuduğumuz bir makaleye uzanıyor.

Kontrol grubu olmayan bir ön çalışma; [C] olarak okuyoruz. Bu kartı bir etki kanıtı olarak değil, bir programın kökeni olarak okuyoruz: hastanede, ayakta tedavi gören hastalar için, bir davranışsal tıp programı.

Bu ailenin bugünkü biçimini bir önceki dersin denemesinde gördük: Hoge ve arkadaşlarının denemesinde program sekiz haftalık, haftalık bir kurstu. İlk program on haftalıktı; sonraki uygulamalarda sekiz haftalık biçim yaygınlaştı. Bu ailenin hedef kitlesi geniş: kronik ağrıdan kaygıya, genel strese kadar farklı gruplar. İçeriği ise farkındalık uygulamalarının kendisi üzerine kurulu: dikkat, beden ve gündelik hayat.

İkinci aile: farkındalık temelli bilişsel terapi

İkinci aile birincisinden doğdu ama belirli bir soruya yöneldi.

Randomize denemelerin bireysel hasta verisiyle yapılmış bir meta-analizi; [A] olarak okuyoruz. Bu kartın ayrıntılı okuması bu akademinin üçüncü modülüne ait; burada yalnız programın yapısına bakıyoruz.

Hedef kitle: kartın kendisi açıkça söylüyor: yineleyen depresyonu olan ve tam ya da kısmi iyileşme dönemindeki kişiler. Yani bu program, süren bir depresyonu tedavi etmek için değil, iyileşmiş birinin yeniden hastalanmasını önlemek için tasarlanmış. Bu ayrım, bu akademinin üçüncü modülünün ilk sorusu olacak.

İçerik: adındaki «bilişsel terapi» kelimesi, farkındalık uygulamalarının bilişsel terapiden gelen öğelerle birleştirildiğini gösteriyor. Bu programın terapi yöntemi olarak öğretimi bu bölümün dışında, bilişsel davranışçı terapi akademilerinde; bu akademi yalnız onun kanıtını okuyor.

El kitabı: kart «el kitabına dayalı» terapiyi sınadığını söylüyor. Bu, farklı denemelerdeki programların birbirine benzer olmasını ve sonuçların bir araya getirilebilmesini sağlıyor.

Üçüncü aile: farkındalık temelli nüks önleme

Üçüncü aile başka bir nüks sorusuna, madde kullanımına, yöneliyor.

Üç kollu randomize klinik deneme; [B] olarak okuyoruz. Bu kartın sonuçları bu akademinin beşinci modülünde ayrıntılı okunacak; burada yine yapıya bakıyoruz.

Hedef kitle: madde kullanım bozukluğu için ilk tedavisini tamamlamış kişiler. Yani bu program da bir akut tedavi değil, bir «sonrası bakım».

Süre: sekiz haftalık grup oturumları.

İçerik: farkındalık uygulamaları ile bilişsel davranışçı nüks önlemenin birleşimi.

Karşılaştırma: kart iki farklı karşılaştırma grubu içeriyor: standart bir nüks önleme programı ve olağan tedavi. Bu, programın hem «hiçbir ek şey yapmamak»la hem de aynı amaca yönelik başka bir aktif programla karşılaştırıldığı anlamına geliyor. Kontrol grubunun ne olduğu bu modülün bir sonraki dersinin konusu.

Üç aile, üç soru

Üç programı yan yana koyalım.

Kime? Birincisi geniş bir yelpaze: kronik ağrıdan kaygıya. İkincisi yineleyen depresyondan iyileşmiş kişiler. Üçüncüsü madde kullanım bozukluğu için ilk tedavisini tamamlamış kişiler.

Ne kadar? Üçü de araştırmalarda çoğunlukla sekiz haftalık, haftalık grup oturumları biçiminde; ilk program on haftalıktı.

Ne içerik? Birincisi farkındalık uygulamalarının kendisi. İkincisi farkındalık ile bilişsel terapi öğeleri. Üçüncüsü farkındalık ile bilişsel davranışçı nüks önleme.

Bu karşılaştırma bir şeyi gösteriyor: ikinci ve üçüncü program bir «nüks önleme» programı; yani iyileşmiş birinin geri dönmemesini amaçlıyor. Bu, birinci programdan da, akut bir hastalık dönemini tedavi etmekten de farklı bir soru.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Program adı bir kanıtın adresi. Bir kanıt, belirli bir program, belirli bir hedef kitle ve belirli bir karşılaştırma için geçerli. «Farkındalık temelli programlar depresyonu önler» cümlesi, bilişsel terapi programının yineleyen depresyondan iyileşmiş kişilerdeki kanıtına dayanıyorsa, o cümleyi bir stres azaltma kursuna, bir telefon uygulamasına ya da süren bir depresyona taşımak, kanıtı adresinden koparmak olur.

İkinci incelik, nüks önleme ile akut tedavi arasındaki fark. İkinci ve üçüncü program, iyileşmiş birinin geri dönmemesini amaçlıyor. Bu, önceki dersin bir uyarısıyla da bağlanıyor: bir programın bir nüks önleme denemesinde başarılı olması, süren bir hastalık döneminde bir ilacın ya da terapinin yerine geçebileceği anlamına gelmiyor. Bu ayrımı MD14-M03 kendi sorusu olarak ele alıyor.

Üçüncü incelik, programların birleşik yapısı. İkinci ve üçüncü program, farkındalık uygulamalarını başka kanıta dayalı yaklaşımlarla, bilişsel terapi ve bilişsel davranışçı nüks önleme ile, birleştiriyor. Bu yüzden bir programın sonucu yalnız «meditasyonun» sonucu değil, bir bütünün sonucu. Hangi öğenin ne kadar katkı sağladığı, bu bölümün MD13 akademisinde gördüğümüz mekanizma sorusu.

Dördüncü incelik, kanıt etiketlerinin farklılığı. Bu derste aynı ailelerden üç kart okuduk ve üçüne farklı etiket verdik: kontrol grubu olmayan bir ön çalışma [C], tek bir randomize deneme [B] ve dokuz denemenin bireysel hasta verisiyle meta-analizi [A]. Etiket bir programın değil, bir kanıtın özelliği.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Sınır

Bu ders program ailelerini bir kanıt okuma aracı olarak tanıttı; hiçbir programı kişisel bir tedavi olarak önermiyor. Meditasyon tedavinin yerini tutmaz. Depresyon, kaygı, kronik ağrı ya da madde kullanımıyla ilgili bir sorununuz varsa, bir programa katılıp katılmayacağınızı ve hangisinin size uygun olduğunu tedavinizi yürüten ekiple değerlendirin; bir program süren bir tedavinin yerine değil, ancak bir tedavi planının parçası olarak düşünülebilir.

Bilişsel terapi programının terapi yöntemi bu bölümde değil, bilişsel davranışçı terapi akademilerinde öğretilir. Kuyken ve Bowen çalışmaları bu derste özetlerinden okundu ve bulgularının ayrıntılı okuması bu akademinin üçüncü ve beşinci modüllerine bırakıldı.

Kendin dene

Kilit özet

Farkındalık temelli programlar tek bir program değil, hedef kitlesi, süresi ve içeriğiyle birbirinden ayrılan ailelerdir; bir kanıt, sınandığı programa ve hedef kitleye aittir.

Farkındalık temelli stres azaltma, Kabat-Zinn'in kronik ağrı hastaları için on haftalık bir ayakta tedavi programından doğdu; sonraki denemelerde çoğunlukla sekiz haftalık, haftalık bir kurs biçiminde ve geniş bir hedef kitleye uygulandı.

Farkındalık temelli bilişsel terapi, yineleyen depresyondan tam ya da kısmi iyileşme dönemindeki kişilerde nüks önleme için el kitabına dayalı bir programdır; Kuyken ve arkadaşlarının dokuz denemelik bireysel hasta verisi meta-analizi bu soruyu inceler.

Farkındalık temelli nüks önleme, madde kullanım bozukluğu için ilk tedaviyi tamamlamış kişilere sunulan, farkındalık ile bilişsel davranışçı nüks önlemeyi birleştiren sekiz haftalık bir grup sonrası bakım programıdır.

İkinci ve üçüncü aile birer nüks önleme programıdır; nüks önleme, süren bir hastalık dönemini tedavi etmekten farklı bir sorudur.

Sonraki derse köprü

Bowen ve arkadaşlarının denemesinde program iki ayrı grupla karşılaştırıldı: olağan tedavi ve standart bir nüks önleme programı. Kuyken ve arkadaşlarının meta-analizinde de terapi hem «almayanlarla» hem de aktif tedavilerle karşılaştırıldı ve iki karşılaştırma farklı sayılar verdi. Bir programın ne kadar işe yaradığı, neyle karşılaştırıldığına bağlı.

MD14-M01-D03 bu soruya ayrılıyor. Bekleme listesi, olağan bakım ve aktif kontrol grupları ayırt edilecek ve aktif kontrolle karşılaştırıldığında etkinin neden küçüldüğü açıklanacak.