Uyanma ve günlük ritim

Açılış sahnesi

Çankırı'nın bir köyünde, üç kuşağın birlikte yaşadığı bir ev. Yetmiş iki yaşındaki dede, kırk yıldır sabah ezanından önce, hiçbir saat kurmadan uyanıyor. Avluya çıkıyor, ahırdaki hayvanlara bakıyor, güneş doğarken çayını içmiş oluyor. "Erken kalkan yol alır," diyor her sabah.

On altı yaşındaki torunu ise her sabah aynı savaşı veriyor. Okul servisi yedi buçukta geliyor; çocuk altıda kurulan alarmı üç kez erteliyor, gözleri kapalı kahvaltı ediyor, ilk derste uyukluyor. Akşamları ise gece yarısına kadar uykusu gelmiyor. Dede torununa tembel diyor; torun dedesinin anlamadığını söylüyor.

Evin kızı, ilçe hastanesinde hemşire, bu hafta gece vardiyasında. Sabah sekizde eve dönüyor, perdeleri kapatıyor ve uyumaya çalışıyor; dışarıda traktör sesleri, avluda tavuklar. Akşam dörtte kalkıyor, ama kendini hiç dinlenmiş hissetmiyor.

Bir akşam sofrada dede, okuduğu bir kitaptaki eski bir öğüdü anlatıyor: sağlıklı insan gün ağarmadan kalkmalıdır. Hemşire kız gülümsüyor: "Baba, o öğüt sana tam uyuyor. Ama bu evde üç ayrı saat var."

Bu derste ne olacak

Değerlendirme fakültesi hastalığın nasıl tanındığını ve ne zaman beklenemeyeceğini anlattı. Bu derste yeni bir fakülteye geçiliyor: sağlıklı birinin sağlığını nasıl koruyacağına, yani klasik dille svasthavṛttaya. Bu fakültenin ilk modülü günlük düzene, dinacaryāya ayrılıyor ve ilk dersi günün başladığı ana, uyanmaya bakıyor.

Ders önce sağlığı korumanın klasik öğretideki yerini ve günlük düzen kavramını tanıtıyor. Ardından klasik metinlerin güne gün ağarmadan, brāhma muhūrta denen zaman diliminde başlamayı öğütleyen anlatımını ve bu öğüdün kime yöneltildiğini açıyor.

Sonra beden bilgisi fakültesinde tanıtılan iç saat bilgisinin üzerine iki kavram ekleniyor: kişilerin sabahçıl ya da akşamcıl olmaya yatkınlığı ve iş, okul ya da aile saatiyle iç saat arasındaki uyumsuzluk. Son bölüm, bir uyanma öğüdünün gece çalışanların, bebek büyütenlerin, ergenlerin ve uykusu bozuk olanların hayatına nasıl uydurulacağına ayrılıyor.

Çankırılı dede, torunu ve hemşire kızı da, durumların kişileri de bu ders için yaratıldı.

Sıfır noktası

Değerlendirme fakültesinin ilk modülünde sağlıklı kişinin, yani svasthanın klasik tanımı işlenmişti: doşaların, sindirim ateşinin, dokuların ve atıkların dengede olduğu, zihnin, duyuların ve özün de huzur içinde bulunduğu kişi. Bu fakülte o tanımın bir adım ötesine geçiyor: sağlıklı olan, sağlığını nasıl korur?

Bu düzenin en küçük ve en sık tekrarlanan birimi gündür. Klasik metinler, günün uyanmayla başlayan bir dizi gündelik işle nasıl geçirileceğini ayrıntılı biçimde anlatır: uyanma, ağız ve dilin temizlenmesi, yağlanma, hareket, banyo, öğünler ve akşam. Bu modülün dersleri bu dizinin duraklarını sırayla ele alacak.

Mekanizma — gün ağarmadan kalkmak

Klasik metinlerin günlük düzeni başlattığı öğüt, gün ağarmadan, brāhma muhūrta denen zaman diliminde kalkmaktır. Bu zaman dilimi gecenin son bölümüne, güneşin doğuşundan bir süre önceki saatlere denk gelir. Klasik öğretide bu saatler zihnin berrak ve havanın serin olduğu, öğrenme ve düşünme için en uygun zaman sayılır.

Bu öğüdün arkasında birkaç düşünce vardır. Gece boyunca biriken dinlenme, sabahın erken saatlerinde zihni berraklaştırır. Gün henüz başlamadığı için dış uyaranlar azdır. Klasik öğreti ayrıca günün saatlerini doşalarla ilişkilendirir ve sabahın erken saatlerini hareketin ve hafifliğin baskın olduğu bir dönem olarak görür; bu ölçek, değerlendirme fakültesinde zaman yönünü anlatan derste işlenmişti.

Bugünkü bilginin bu öğütle örtüşen bir yanı vardır: sabahın erken saatlerinde gün ışığına çıkmak, beden bilgisi fakültesinde anlatılan iç saati ayarlamaya yardım eder ve akşam uykuya dalmayı kolaylaştırabilir. Ama örtüşmeyen bir yanı da vardır: herkesin iç saati aynı saatte işlemez.

Mekanizma — öğüt kime söylenmiş?

Aṣṭāṅga Hṛdaya'nın öğüdünün ilk sözcüğü önemlidir: öğüt sağlıklı kişiye söylenir. Klasik öğreti, hasta, çok yaşlı, çok genç ya da başka nedenlerle gücü azalmış kişiler için gündelik öğütlerin esnetilmesi gerektiğini genel bir ilke olarak benimser. Değerlendirme fakültesinde yaşın, gücün ve alışkanlığın tedaviyi nasıl ayarladığı görülmüştü; aynı ayar, günlük düzen öğütleri için de geçerlidir.

Bu ayrım, bir yaşam düzeni öğüdünü okurken sorulması gereken ilk sorudur: bu öğüt kime söylenmiş ve ben o kişi miyim? Gece boyunca uyuyamamış, ateşli, yeni doğum yapmış, gece vardiyasından dönmüş ya da ağır bir hastalıkla yaşayan biri için gün ağarmadan kalkmak bir sağlık öğüdü olmaktan çıkar.

Mekanizma — sabahçıllar ve akşamcıllar

Beden bilgisi fakültesinde, uykunun uyku baskısı ve iç saat tarafından birlikte yönetildiği anlatılmıştı. Bugünkü bilgi bu iç saatin herkeste aynı saatte işlemediğini de gösterir. Bazı kişilerin iç saati erkendir: akşam erken yorulur, sabah erken ve kolayca uyanırlar. Bazı kişilerin iç saati geçtir: akşam geç saatlere kadar uyanık kalır, sabah erken kalkmakta zorlanırlar. Çoğu kişi bu ikisinin arasındadır.

Açılıştaki ailenin üç ayrı saati, bu farkın gündelik bir resmidir. Dede, yaşının ve alışkanlığının da etkisiyle erkenci bir iç saate sahiptir. Torun ergenlik çağındadır ve iç saati geç kaymıştır; onun sabahları uyanamaması tembellikten çok iç saatinin henüz uyanma vaktine ulaşmamasından kaynaklanır.

Mekanizma — iki saat arasındaki uyumsuzluk ve düzenlilik

Pek çok kişinin hayatında iki saat vardır: biri bedenin iç saati, öteki işin, okulun ve ailenin saati. Hafta içi bu ikinci saat erken kalkmayı zorunlu kılar; hafta sonu kişi iç saatine döner ve geç kalkar. Bu fark, her pazartesi küçük bir saat dilimi değiştirmiş gibi bir yorgunluğa yol açabilir.

Bu kavram, klasik öğütle bugünkü bilginin buluştuğu bir noktaya işaret eder. Klasik günlük düzenin özü, her günün benzer bir ritimle yaşanmasıdır. Bugünkü uyku bilgisi de uyanma saatinin her gün aşağı yukarı aynı olmasının, onun çok erken olmasından daha önemli olabileceğini gösterir. Gün ağarmadan kalkmak bir kişiye uyuyorsa yararlıdır; ama her gün aynı saatte kalkmak çoğu kişi için daha uygulanabilir ve daha kalıcı bir hedeftir.

Mekanizma — esnetmenin yolları

Açılıştaki hemşire kızın durumu, bir uyanma öğüdünün en çok esnetilmesi gereken hâllerinden biridir. Gece vardiyasında çalışan biri, iç saatinin uyanık tutmaya çalıştığı saatlerde uyumak, uyumaya çalıştığı saatlerde çalışmak zorundadır. Böyle bir hayatta gün ağarmadan kalkmak bir öğüt olarak anlamını yitirir; onun yerine, gündüz uykusunu karanlık ve sessiz bir odada korumak, vardiya dönüşünde gün ışığından kaçınmak ve olabildiğince düzenli bir uyku penceresi kurmak gibi ilkeler öne çıkar.

Yeni ebeveynler, sürekli bölünen bir gece yaşar; onlar için öğüt, uyanma saatini değil, fırsat buldukça dinlenmeyi ve bebeğin bakımını paylaşmayı öne çıkarmaktır. Uykusuzluk yaşayan biri için ise yatakta uzun süre uyanık kalmamak, her gün aynı saatte kalkmak ve sorunu bir hekimle konuşmak daha önemlidir.

Bazı uyku sorunları ise bir yaşam düzeni öğüdüyle değil, ancak bir hekimle çözülebilir. Yüksek sesle horlama, uykuda solunum durmaları ve gündüz aşırı uyku hâli, uykuda solunum bozukluğunun işaretleri olabilir; bu tablo direksiyon başında uyuyakalma gibi tehlikeli sonuçlar doğurabilir ve mutlaka değerlendirilmelidir.

Usta katmanı — uyanma düzeni sınaması

"Gün ağarmadan kalkan sağlıklı olur" cümlesi, bir yaşam düzeni öğüdünü herkes için geçerli bir kurala çevirir. Böyle bir cümleyi bir danışana söylemeden önce dört nokta tartılır.

Bu sınamanın arkasındaki düşünce, klasik metnin kendi sözcüğüdür: öğüt sağlıklı kişiye söylenmiştir. Bir uygulayıcı, öğüdü kişiye göre esnettiğinde klasik metne ihanet etmiş olmaz; onun mantığını izlemiş olur.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Uyanma ve günlük ritim bu dersin konusuydu ve sağlığın korunmasına ayrılan fakülte bu dersle açıldı. Sağlıklının sağlığını koruma düzeninin, yani svasthavṛttanın, ve onun en küçük birimi olan günlük düzenin, yani dinacaryānın tanımı yapıldı.

Aṣṭāṅga Hṛdaya'nın sağlıklı kişiye gün ağarmadan, brāhma muhūrtada kalkmasını öğütleyen anlatımı tanıtıldı ve bu öğüdün koşullu olduğu, hasta, çok genç, çok yaşlı ya da koşulları farklı kişiler için esnetilmesi gerektiği vurgulandı.

Bugünkü uyku biliminin kronotip ve toplumsal saat farkı kavramları tanıtıldı; ergenlikte iç saatin geç kaydığı, yaşla yeniden erkene döndüğü ve her gün aynı saatte uyanmanın çoğu kişi için çok erken uyanmaktan daha uygulanabilir bir hedef olduğu anlatıldı. Vardiyalı çalışanlar, yeni ebeveynler ve uykusuzluk yaşayanlar için öğüdün nasıl esnetileceği gösterildi.

Yüksek sesle horlama, uykuda solunum durmaları ve gündüz aşırı uyku hâli bir hekime gösterilmelidir; bu durumdaki biri tedavi edilene kadar uykulu araç kullanmamalı, direksiyonda uyku bastırırsa aracı güvenli bir yere çekip durmalıdır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Svasthavṛtta sağlıklının sağlığını koruma düzenidir; günlük düzen, yani dinacaryā, bu düzenin her gün tekrarlanan en küçük birimidir.

Aṣṭāṅga Hṛdaya sağlıklı kişiye gün ağarmadan, brāhma muhūrtada kalkmasını öğütler; bu öğüt koşulludur ve kişinin yaşına, gücüne ve koşullarına göre esnetilir.

Herkesin iç saati aynı saatte işlemez; kronotip kısmen kalıtsaldır, ergenlikte geç kayar ve yaşla yeniden erkene döner.

Her gün aynı saatte uyanmak, çoğu kişi için çok erken uyanmaktan daha uygulanabilir bir hedeftir; horlama, solunum durmaları ve gündüz aşırı uyku hâli bir hekime gösterilir.

Çankırılı ailenin evinde üç ayrı saat vardı; klasik öğüt dedenin saatine uyuyordu, ama öğüdün kendisi sağlıklı olanı, kendi saatinde dinlenmiş uyananı arıyordu.

Sonraki derse köprü

Klasik günlük düzen, kalkan kişinin önce bedenini yoklamasını, ardından ağzını ve dişlerini temizlemesini öğütler. Uyanmanın ardından gelen ilk iş, ağızla başlar.

Modülün ikinci dersi bu işe ayrılıyor: Ağız ve diş bakımı.

Ağız dersinin cevap arayacağı sorular: klasik metinler dişlerin hangi bitkilerin dallarıyla ve nasıl temizlenmesini anlatır ve bu öğütlerin arkasındaki düşünce nedir; bugünkü diş hekimliğinin florürlü diş macunu, diş ipi ve düzenli kontrol önerileri bu öğütlerle nerede buluşur, nerede ayrılır; ve bir geleneksel ağız bakımı uygulaması hangi durumlarda bir diş hekimine başvurmanın yerini tutamaz?