Hitāhāra ve ahitāhāra

Açılış sahnesi

Erzurum'da kar yağışlı bir öğle. Otuz sekiz yaşında bir banka memuru, iş yerinin yanındaki esnaf lokantasında oturuyor. Masasına bir kâse mercimek çorbası, bir tabak kuru fasulye ve bir dilim ekmek geliyor. Karşısındaki emekli komşusu her gün aynı şeyi yiyor ve keyifle anlatıyor: "Bakliyat dünyanın en sağlıklı yemeği. Bak bana, yetmiş üç yaşındayım, hiçbir şeyim yok."

Memur iki kaşık alıp duruyor. Bir yıldır karnı şişiyor, kramplar geliyor, kimi günler işe geç kalıyor. Gastroenteroloğu ona huzursuz bağırsak sendromu tanısı koymuş ve bir diyetisyene yönlendirmiş. Diyetisyen bazı bakliyatların ve bazı sebzelerin onda yakınmaları artırabileceğini, bir süre azaltıp sonra tek tek yeniden denemesini önermiş.

Komşusu çorbayı bitirip ona bakıyor. "Yemiyor musun? Bu yemek ilaç gibi." Memur kaşığı bırakıyor. "Sana ilaç gibi," diyor. "Bana değil."

Bu derste ne olacak

Önceki ders Ātreya'nın kısa cevabıyla kapanmıştı: sağlıklı besin insanı büyütür, sağlıksız besin hasta eder. Bu ders o cevabın hemen ardından gelen itirazla açılıyor. Agniveśa, aynı yiyeceğin koşula göre ters sonuç verebildiğini söyler ve sağlıklı ile sağlıksızın nasıl ayırt edileceğini sorar.

Ders önce Ātreya'nın verdiği tanıma, sonra o tanımın neden yetersiz bulunduğuna ve Ātreya'nın ardından sıraladığı en yararlı ve en zararlı besinler listesine bakıyor. Son bölümler bu listenin bugün nasıl okunabileceğini ve bir yiyeceği herkes için iyi ilan etmenin nerede sınırına dayandığını ele alıyor.

Bu dersteki Erzurumlu memur da, komşusu da, öbür örneklerdeki kişiler de kurgudur.

Sıfır noktası

Hitāhāra, kelime anlamıyla yararlı besindir; ahitāhāra yararsız ya da zararlı besin. İki kelime de aynı kökten gelir: hita, yararlı ve uygun olan demektir, başındaki a eki olumsuzluk katar. Ama klasik metinlerde bu iki kavram bir yiyecek listesi değildir. Bir yiyeceğin yararlı mı zararlı mı olduğu, onu kimin, ne zaman, ne kadar ve nasıl hazırlanmış olarak aldığına bağlıdır.

Erzurumlu memurun komşusu bir yiyeceği herkes için iyi sanıyordu. Kendi bedeni için haklı olabilir; ama aynı çorba memur için bir yük olabiliyordu. Klasik metin bu ayrımı daha ilk sayfalarında tartışır.

Mekanizma — Agniveśa'nın itirazı ve Ātreya'nın tanımı

Caraka'nın yirmi beşinci bölümünde, Ātreya sağlıklı besinin insanı büyüttüğünü söyledikten hemen sonra Agniveśa bir sorun ortaya koyar. Kitapların övdüğü ya da yasakladığı yiyecekler, gündelik hayatta beklenenin tersini yapabilmektedir. Agniveśa bu farkın kaynaklarını tek tek sayar: yenen miktar, öğünün ve mevsimin zamanı, pişirme biçimi, yaşanan yer, kişinin bedeni, o sırada öne çıkan doşa ve kişinin yaşı. Öyleyse ikisi nasıl doğru biçimde ayırt edilecektir?

Ātreya bir tanımla cevap verir. Dhātuları dengede tutan ve dengeye dönüş yolundaki bozuklukları gidermeye yardım eden besin yararlıdır; ters yönde iş gören besin yararsızdır. Bu tanım bir listeye dayanmaz; bir işleve dayanır. Bir yiyecek ne olduğuyla değil, bedende ne yaptığıyla değerlendirilir.

Mekanizma — tanımın sınırı ve liste

Agniveśa bu tanımı da yeterli bulmaz. Ona göre böyle bir tanımı her hekim anlayamayacaktır. Ātreya bunu kabul eder: tanım, besinin niteliklerini, etkilerini ve miktarını bilen hekimler için yeterlidir; ama çoğunluğa daha somut bir şey gerekir. Miktarları tek tek vermek mümkün değildir, çünkü besinlerin hazırlanış ve birleşim biçimleri sayılamayacak kadar çoktur.

Bu yüzden Ātreya bir orta yol seçer. En sık kullanılan besin gruplarında, insanların çoğu için doğası gereği en yararlı ve en zararlı olanları sayar. Tahıllar arasında kırmızı pirinç, bakliyat arasında maş fasulyesi, sular arasında yere düşmeden toplanan yağmur suyu, tuzlar arasında kaya tuzu, kökler arasında zencefil, meyveler arasında üzüm en yararlılar arasında anılır. Öbür uçta, bakliyat arasında māṣa, sular arasında yağmur mevsiminde akan ırmak suyu, tuzlar arasında çorak toprağın tuzu ve yapraklı sebzeler arasında hardal yaprağı en zararlılar arasında sayılır.

Mekanizma — bugünkü beslenme bilgisi tek yiyeceğe nasıl bakar

Ātreya'nın ikilemi bugünkü beslenme biliminde de tanıdıktır. Bir yandan genel öneriler gerekir; insanların çoğu daha çok sebze, meyve, tam tahıl ve bakliyat, daha az tuz ve şeker almalıdır. Öte yandan bu öneriler kişiye uyarlanmadan uygulandığında bazı kişilerde sorun yaratabilir: böbrek hastalığında potasyum, çölyak hastalığında gluten, kan sulandırıcı kullananlarda K vitamini, besin alerjisinde belirli bir yiyecek.

Bugünkü beslenme bilgisi bu yüzden tek tek yiyecekleri "süper" ya da "zararlı" diye etiketlemekten çok, beslenme örüntüsüne bakar. Bir kişinin haftalar ve aylar boyunca ne yediği, bir tek yiyecekten daha çok şey söyler. Klinik beslenme ise bu genel örüntüyü kişinin hastalığına, ilaçlarına ve yakınmalarına göre uyarlar.

Usta katmanı — listeyi bir başlangıç olarak okumak

Ātreya iki şeyi birden yaptı. Önce işlevle bir tanım verdi: dengeyi koruyan besin yararlıdır. Sonra çoğunluk için bir liste verdi: şu gruplarda şunlar genellikle en yararlı, şunlar en zararlıdır. İkisi birbirini tamamlar. Liste, tanımın her durumda yeniden düşünülmesini kolaylaştıran bir başlangıçtır; tanım da listenin her kişiye körü körüne uygulanmasını engeller.

Bir uygulayıcı için bu ikili okuma pratik bir alışkanlığa dönüşür. Bir kişiye bir yiyecekten söz ederken, o yiyeceğin genel olarak nasıl anlatıldığını ve bu kişinin durumunda ne yapabileceğini ayrı ayrı düşünmek gerekir. Erzurumlu memurun komşusu yalnızca listeyi biliyordu. Memurun diyetisyeni ise tanımı uyguluyordu: hangi yiyecek bu bedende ne yapıyor?

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu derste yararlı ve yararsız besin kavramları ele alındı. Agniveśa'nın aynı yiyeceğin miktar, zaman, hazırlama, yer, beden yapısı, doşa ve yaşa göre ters sonuç verebildiği itirazı ve Ātreya'nın besini beden öğelerinin dengesi üzerindeki etkisiyle tanımlaması aktarıldı. Tanımın her hekimce kavranamayacağı itirazı üzerine Ātreya'nın çoğunluk için en yararlı ve en zararlı besinleri sıraladığı gösterildi.

Bugünkü beslenme bilgisinin de genel öneriler ile kişiye uyarlama arasında benzer bir gerilim taşıdığı, tek tek yiyeceklerden çok beslenme örüntüsüne baktığı ve bazı hastalıklarda sağlıklı sayılan yiyeceklerin bile sorun yaratabildiği anlatıldı.

Bir yiyeceğin ardından soluk almak güçleşir ya da dil ve dudaklar şişerse 112 aranır. Süren karın ağrısı, ishal ya da kilo kaybı bir hekime gösterilir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Yararlı besin bir yiyecek listesi değil, bir yiyeceğin belirli bir kişide ve koşulda yaptığı işin adıdır.

Agniveśa'nın itirazı, aynı yiyeceğin miktar, zaman, hazırlama, yer, yapı, doşa ve yaşa göre ters sonuç verebildiğini kabul eder.

Ātreya'ya göre yararlı besin, dhātuları dengede tutan ve sarsılmış bir dengeyi yerine getirmeye yardım eden besindir.

En yararlı ve en zararlı besinler listesi insanların çoğu için bir ortalamayı anlatır; tek tek kişiler için bir güvence değildir.

Bugünkü beslenme bilgisi de tek yiyecekten çok beslenme örüntüsüne bakar ve hastalığa göre uyarlar.

Erzurumlu memurun komşusu haklıydı, kendi bedeni için; memur da haklıydı, kendi bedeni için.

Sonraki derse köprü

Ātreya'nın tanımı ve listesi sağlıklı bir kişinin sofrasından söz eder. Ama bir hastalık başladığında soru değişir: bu hastalığı olan biri için hangi besin ve hangi davranış yolundan çıkarmaz, hangisi onu hastalığın içine geri çeker?

Pathya ve apathya dersi bu ayrımı ele alacak.

O derste klasik metinlerin hastalıkta uyulacak beslenme ve yaşam düzenini nasıl kurduğu, bu düzenin sağlıklı bir kişinin yararlı besininden nerede ayrıldığı ve bugünkü klinik beslenmenin hastalığa özgü önerileriyle nerede buluşup nerede ayrıldığı sorulacak.