Pathya ve apathya

Açılış sahnesi

Mersin'de temmuz. Yetmiş yaşında bir emekli liman işçisi balkonda, gölgede oturuyor; bacakları akşama doğru şişmiş. Kalp yetmezliği tanısı alalı iki yıl olmuş. Kardiyoloğu ona tuzu azaltmasını, her sabah tartılmasını ve gün içinde ne kadar sıvı aldığına dikkat etmesini söylemiş.

Kızı mutfaktan büyük bir sürahi soğuk suyla çıkıyor. "Baba, bu sıcakta su içmezsen çarpılırsın. Herkes bol su için diyor." Adam sürahiye bakıyor, sonra bileğindeki şişliğe. "Doktor bana herkes gibi içme dedi," diyor. "Kalbim herkesin kalbi değilmiş."

Kızı bir bardak dolduruyor ve masaya bırakıyor. Adam bardağı eline alıyor, yarısını içiyor ve gerisini bir kenara koyuyor. Akşam yemeğinde ona tuzsuz bir sebze yemeği geliyor. Tadına bakıp yüzünü buruşturuyor; ama tabağı bitiriyor.

Bu derste ne olacak

Önceki ders, Ātreya'nın besini dhātular üzerindeki işiyle ölçen yaklaşımını ve her besin grubunun iki ucunu gösteren listesini işlemişti. O tanım çoğunlukla sağlıklı bir kişinin sofrasını düşünüyordu. Bu ders, hastalık başladığında aynı sorunun nasıl değiştiğine bakıyor.

Ders önce Caraka'nın pathya kelimesine verdiği tanımı açıyor; bu tanımda bedenin yanında zihnin de bir sözü var. Ardından uygunluğun anlık etkiyle değil son etkiyle ölçülmesi ilkesine, sağlıklı kişi ile hasta için uygunluğun nasıl ayrıldığına ve bugün hastanede ya da diyetisyen odasında kurulan, hastalığa göre biçilmiş beslenme planlarına geçiyor.

Mersinli emekli, kızı ve sonraki bölümlerde adı geçen herkes kurgu kişilerdir.

Sıfır noktası

Pathya, Ayurveda'da hem beslenme hem de davranış için kullanılan bir uygunluk kavramıdır. Bir yiyecek, bir içecek, bir uyku düzeni ya da bir etkinlik pathya olabilir. Karşıtı apathya, uygun olmayan, yoldan çıkaran şeydir. Bugün Türkçede "perhiz" ya da "rejim" dendiğinde akla gelen, bu kavramın yalnızca bir parçasıdır.

Pathya kelimesi yol anlamına gelen bir kökle ilişkilendirilir. Klasik açıklamada pathya, yoldan ayırmayan, kişiyi yolunda tutan şeydir. Bu yol hem bedenin kanallarını hem de iyileşmenin gidişini anlatır.

Mekanizma — Caraka'nın tanımı: beden ve zihin

Caraka'nın yirmi beşinci bölümü, her grubun en iyi ve en kötü örneklerini sıraladıktan sonra pathya kelimesini kısa bir cümleyle tanımlar. Yoldan ayırmayan ve zihne hoş gelen şey pathyadır; zihne hoş gelmeyen ve yoldan çıkaran şey apathyadır. Hemen ardından bir uyarı gelir: bu belirleme kesin bir kural değildir.

Uyarının gerekçesi önceki dersten tanıdıktır. Miktar, zaman, uygulama biçimi, yer, beden, doşa ve niteliklerdeki farklar değiştiğinde aynı şey farklı sonuçlar verir. Bu yüzden başarı isteyen hekim, bir maddenin kendi doğasını ve onun nasıl kullanıldığını birlikte gözetmelidir.

Mekanizma — son etki ilkesi

Bölümün çağdaş açıklaması pathya tanımına önemli bir not ekler: bir şeyin uygunluğu, bedende yaptığı anlık ya da yerel etkiyle değil, sonunda ortaya çıkardığı etkiyle değerlendirilir. Açıklamadaki örnek ateştir. Acı bir ilaç ateşli bir hastanın zihnine hoş gelmez; ama ateşi düşürdüğünde sonucu hoş gelir.

Bu not, tanımdaki zihnin onayı ölçütünü dengeler. Zihin her zaman o anda hoşa gideni seçer. Pathya ise son sonucu düşünür. Bu yüzden açıklama, pathya önerilirken hastanın ikna edilmesi ve öneriye uyması için onunla konuşulması gerektiğini söyler.

Mekanizma — sağlıklıya uygun, hastaya uygun

Açıklama bir ayrım daha yapar. Sağlıklı bir kişide bazı yiyeceklerin uygunluğu genel olarak söylenebilir. Hastada ise bir maddenin uygunluğu hastalığın evresine, mevsime, miktara ve başka etkenlere göre ayrıca değerlendirilir. Açıklamanın örneği sudur: ölçülü su sağlıklı bir kişi için pathyadır; ama klasik metinler kansızlık, karında sıvı birikmesi ve hemoroit gibi bazı hastalıklarda suyu sınırlar.

Mersinli emeklinin kızı sağlıklı bir kişinin kuralını, kalp yetmezliği olan babasına uyguluyordu. Bugünkü kardiyoloji de bazı kalp yetmezliği hastalarına sıvı kısıtlaması önerir. Klasik metnin su örneği ile bugünkü hekimin önerisi farklı gerekçelere dayanır; ama ikisi de aynı şeyi söyler: hastanın pathyası, sağlıklı kişinin pathyasından ayrı düşünülür.

Usta katmanı — pathyayı birlikte kurmak

Caraka'nın tanımındaki iki ölçüt bir uygulayıcıya iki iş verir. Beden ölçütü, bir hastalıkta neyin yolundan çıkardığını bilmeyi ister; bu da çoğu zaman bir hekimin tanısına ve önerisine dayanır. Zihin ölçütü ise kişinin bu yolu yürüyebilmesini ister: sevdiği yemekler, kültürü, bütçesi ve gündelik hayatı hesaba katılmadan kurulan bir perhiz uzun sürmez.

Bu yüzden pathya bir buyruk değil, birlikte kurulan bir düzendir. Uygulayıcı kişinin hekiminden aldığı sınırları korur ve o sınırların içinde kişinin sofrasını onunla birlikte kurar. Son etki ilkesi de bu konuşmanın dilidir: bugün tatsız gelen bir düzenin yarın neyi kolaylaştıracağını kişiyle konuşmak.

Kapanış katmanı — bu dersin sınırı

Bu derste pathya ve apathya kavramları ele alındı. Caraka'nın pathyayı yoldan ayırmayan ve zihne hoş gelen şey olarak tanımladığı, bu tanımın değişmez bir kural olmadığını aynı yerde söylediği aktarıldı. Çağdaş açıklamanın uygunluğu son etkiyle ölçtüğü ve hastanın öneriye uyması için onunla konuşulması gerektiğini vurguladığı gösterildi.

Sağlıklı kişi ile hasta için uygunluğun nasıl ayrıldığı, klasik metnin bazı hastalıklarda suyu sınırlamasından bugünkü kardiyolojinin kalp yetmezliğinde sıvı kısıtlamasına kadar örneklerle anlatıldı. Bugünkü tıbbi beslenme tedavisinin bir hastalığa özgü olarak kurulduğu ve ilaç tedavisinin yerini almadığı belirtildi.

Kalp, böbrek ya da karaciğer hastalığında hekimin önerdiği sıvı ve tuz sınırları genel tavsiyelerle değiştirilmez; soluk alıp vermek ağırlaştığında 112 aranır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Pathya kişiyi sağlık ya da iyileşme yolundan ayırmayan besin, içecek ya da davranıştır; apathya onu yoldan çıkarır.

Caraka'nın tanımı iki ölçüt taşır: bedene zarar vermemek ve zihne hoş gelmek.

Uygunluk anlık hisle değil son etkiyle ölçülür; bu yüzden pathya kişiyle konuşularak kurulur.

Sağlıklı kişinin pathyası ile hastanın pathyası ayrıdır; bol su bile kimi hastalıkta sınırlanır.

Bugünkü tıbbi beslenme tedavisi hastalığa özgüdür ve ilaç tedavisinin yerini almaz.

Mersinli emekli bardağın yarısını içti ve gerisini bıraktı; kalbinin yolunu kızının sürahisi değil, kendi hekimi çizmişti.

Sonraki derse köprü

Pathya bir yiyeceğin kişiye uygun olup olmadığını sorar. Ama aynı yiyecek, aynı kişide bile, ne zaman ve hangi açlıkla yendiğine göre farklı iş görebilir. Klasik metinler bunu sindirim ateşinin gün içindeki durumuna bağlar.

Agni ve öğün ilişkisi dersi bu bağı ele alacak.

O derste klasik metinlerin öğünün zamanını, büyüklüğünü ve sıklığını agninin gücüne göre nasıl düşündüğü, bir önceki öğün sindirilmeden yemenin neden sakıncalı sayıldığı ve bugünkü beslenme bilgisinin öğün düzeni, öğün atlama ve gece geç yemek hakkında söylediklerinin bu görüşle nerede kesiştiği sorulacak.