Üç ayrı oruç

Açılış sahnesi

Amasya'da bir devlet hastanesinin kan alma salonu, Ramazan'ın ikinci haftası, sabah yediyi çeyrek geçiyor. Sıra numarası bekleyen üç kişi aynı cümleyi kuruyor. Altmış yedi yaşındaki Saniye Hanım, kan şekeri kontrolüne gelmiş; sahuru dörtte yapmış, oruçlu. Kırk bir yaşındaki Taner Bey, kolesterolüne baktıracak; dün akşam dokuzdan beri bir şey yememiş, laboratuvar öyle istemiş. Yanındaki yirmi dokuz yaşındaki İpek ise haftanın iki gününü «oruç günü» yapan bir düzen deniyor ve bugün o günlerden biri; tahlil sırasında olması rastlantı. Hemşire sorunca üçü de «açım» diyor. Ama Saniye Hanım akşama kadar su da içmeyecek, Taner Bey tahlilden çıkınca kantinde simit alacak, İpek ise gün boyu su ve şekersiz çay içip akşam küçük bir öğün yiyecek. Üç «açım», üç ayrı açlık.

Bu kan alma salonu ve içindeki üç kişi kurgudur; kılavuzların ve denemelerin söyledikleri ise yayımlanmış metinlerinden aktarıldı.

Bu derste ne olacak

A06-M01-D01, saatin payını ölçmek isteyen bir denemenin tabaktaki miktarı sabitlemesi gerektiğini gösterdi. Bu derste zamanlamanın en uç biçimine, hiç yemediğimiz saatlere bakıyoruz ve önce bir kelime karışıklığını çözüyoruz. Türkçede «oruç» kelimesi en az üç ayrı uygulamayı anlatmak için kullanılıyor: dinî bir ibadet olarak tutulan oruç, kilo ya da metabolik sağlık için seçilen aralıklı oruç programları ve bir tahlil ya da ameliyattan önce istenen açlık. Üçünü amaç, süre ve kural bakımından ayıracak, her birinin kendi araştırma literatürünü okuyacağız. Dersin sonunda bir haberin «oruç şunu yapıyor» cümlesini okuduğunda, hangi oruçtan söz edildiğini sormayı alışkanlık hâline getirmiş olacaksın.

Sıfır noktası

Üç orucun ortak bir fizyolojisi var: son öğün bağırsaktan emildikten sonra vücut, M04-D04'te tanımladığımız açlık durumuna geçer; kan şekeri karaciğerin depolarıyla korunur, yağ dokusundan yağ asitleri salınır. Saatler uzadıkça bu durum derinleşir. Ama ortak fizyoloji ortak bir deneyim anlamına gelmez. Bir orucun ne kadar sürdüğü, su içilip içilmediği, kaç gün tekrarlandığı, neden tutulduğu ve kimin karar verdiği, onun bedende ve hayatta ne yaptığını belirler.

Bilim ne diyor

İbadet orucu: Ramazan

Ramazan orucu bu akademinin üçüncü modülünde ayrıntılı ele alınacak; burada onu öbür iki oruçtan ayıran özellikleri görüyoruz. Tutup tutmama kararı ve dinî hükümleri bu akademinin konusu değildir; o karar kişinin, sağlık açısından da kişi ile hekiminindir. Araştırmanın yaptığı şey, oruç tutan insanlarda neler olduğunu ölçmek ve risk taşıyanlar için güvenli bir yol göstermektir.

Bu meta-analiz iki şeyi aynı anda söylüyor. Ramazan orucu, kimse bir öneride bulunmasa bile, bir ay içinde kiloyu ve yağı azaltma eğiliminde. Ama bu etki geçici; bayramdan birkaç hafta sonra kaybolmaya başlıyor. Bu yüzden «Ramazan orucu kilo verdirir» cümlesi doğru ama eksik: verdirdiği kilonun çoğu geri geliyor. Üstelik Ramazan'da değişen tek şey yemenin saati değil; uyku, sıvı alımı, hareket, sofradaki yiyecekler ve gündelik ritim de değişiyor.

Aralıklı oruç programı

Aralıklı oruç, yeme süresini ya da günlerini sınırlayan bir grup düzenin ortak adı. Bu akademinin ikinci modülü bu düzenleri ayrıntılı okuyacak; burada en çok incelenen biçimlerinden birine, gün aşırı oruca, uzun bir denemesiyle bakıyoruz. Amacımız bir aralıklı oruç programının ibadet orucundan nasıl ayrıldığını görmek.

Kartın notu, bir önceki derste tanımladığımız reçete edilen enerji kavramının tam bir örneği. Katılımcılar oruç günlerini kâğıttaki kadar katı tutmadı, bolluk günlerini de kâğıttaki kadar bol yaşamadı. Sonunda iki grubun haftalık enerjisi birbirine yaklaştı ve kilo kaybı da benzer çıktı. Bu deneme bir aralıklı oruç programının ne olduğunu da gösteriyor: kişinin kendi seçtiği, kurallarını bir araştırmacının ya da bir kitabın koyduğu, istediği zaman bırakabileceği bir düzen. Bırakma oranının yüksekliği de bunun bir sonucu.

Tetkik ve ameliyat öncesi açlık

Üçüncü oruç ne ibadet ne program. Tıp, bazı tetkiklerden ve işlemlerden önce kişiden aç kalmasını ister. Bu açlığın amacı sağlığı geliştirmek değil, bir ölçümü güvenilir ya da bir işlemi güvenli kılmaktır. Kuralı da tetkikin türüne göre değişir ve son yıllarda iki önemli alanda gevşedi.

Bu iki kılavuz, tetkik öncesi açlığın mantığını açıkça gösteriyor. Açlık, ölçümün ya da işlemin gerektirdiği kadar istenir; fazlası bir fayda getirmez, bazen de zarar verir. Ameliyattan önce gece yarısından itibaren hiçbir şey yememe ve içmeme alışkanlığı, berrak sıvılar açısından kılavuzun önerdiğinden çok daha uzun bir susuzluk demektir. Kolesterol tahlili için on iki saat aç kalmak da çoğu kişi için gerekmiyor. Bu oruçta karar kişinin değil, işlemi yapan ekibin; ama ekibin talimatı da kanıta göre güncelleniyor.

Usta katmanı

Üç orucu ayırmanın bir yolu, her birinin dört soruya verdiği yanıta bakmaktır: Amaç ne? Kural kimden geliyor? Ne kadar sürüyor ve ne sıklıkla tekrarlanıyor? Su serbest mi? İbadet orucunda amaç ibadettir, kural dinden gelir, her gün tekrarlanır ve su da yasaktır. Aralıklı oruç programında amaç çoğunlukla kilo ya da metabolik sağlıktır, kuralı bir kitap ya da bir araştırma koyar, kişi seçer ve bırakabilir, su serbesttir. Tetkik öncesi açlıkta amaç bir ölçümü ya da işlemi güvenli kılmaktır, kural hekimden gelir, birkaç saattir ve çoğu zaman su serbesttir.

Bu dört yanıt, araştırmaların birbirine neden kolayca aktarılamayacağını da gösterir. Ramazan araştırmaları, kişinin gerçek hayatında ve kendi inancıyla tuttuğu bir orucu ölçer; seçilmiş bir program değildir, katılımcı sayısı büyük olabilir, ama karşılaştırma grubu çoğu zaman yoktur. Aralıklı oruç denemeleri ise rastgele atama yapabilir; ama katılımcılar kilo vermek isteyen ve bu programı denemeye istekli kişilerdir ve su serbesttir. Bir aralıklı oruç denemesinin bulgusu Ramazan'da su içmeden geçen on altı saate, bir Ramazan çalışmasının bulgusu da haftada iki gün yapılan bir programa olduğu gibi taşınamaz.

Tetkik öncesi açlık ise öbür ikisinden farklı bir yere aittir: bir sağlık müdahalesi değil, bir ölçüm koşuludur. Ama bu oruç da beslenme açısından bir şey söyler. Kan yağlarının tokluk ve açlıkta benzer olması, günlük hayatımızın büyük kısmını tokluk durumunda geçirdiğimizi ve tokluk ölçümünün bu hayatı en az açlık ölçümü kadar iyi yansıttığını hatırlatır.

Kanıtın sınırı

Bu derste okuduğumuz üç oruç literatürünün her birinin kendi zayıf noktası var ve bunlar birbirinden farklı. Ramazan meta-analizi, oruç tutmayan bir karşılaştırma grubu olmayan öncesi-sonrası çalışmalarını birleştirdi; bir ay içinde değişen uyku, sıvı ve hareket orucun etkisinden ayrılamıyor ve çalışmaların çoğu sağlıklı, sporcu olmayan yetişkinlerde yapıldı. Gün aşırı oruç denemesi tek bir merkezde, büyük çoğunluğu kadın olan yüz kişiyle yapıldı ve gün aşırı oruç grubunun üçte birinden fazlası denemeyi bıraktı. Uzlaşı bildirisi ve anestezi kılavuzu kanıtı derledi, ama ikisi de belirli ülkelerin laboratuvar ve hastane uygulamalarına dayanıyor; Türkiye'deki laboratuvarların ve hastanelerin bugün hangi kuralları uyguladığını söylemiyorlar.

Kime uymaz

Ramazan orucunda en büyük risk, şekeri insülinle ya da hızlı etkili tabletlerle düşürülenlerde, gebelerde, böbrek hastalığı olanlarda ve sıvı kaybına dayanıksız yaşlılarda görülür; bu kişilerin kararı Ramazan'dan haftalar önce hekimle konuşulmalıdır. Aralıklı oruç programı ise yeme bozukluğu geçmişi olan, yemekle ilgili katı kurallara yatkın, büyüme çağında olan, gebe ya da emziren ve kilosu kendiliğinden azalan kişiler için uygun bir deneme değildir; bu kişilerde oruç günleri kısıtlayıcı bir döngüyü besleyebilir. Tetkik öncesi açlıkta tehlike, gereğinden uzun açlıktır: sabah tahlili için insülinini yapıp aç bekleyen bir diyabet hastası, susuz bırakılan küçük bir çocuk ya da ameliyat sırası ertelendikçe saatlerce su içemeyen yaşlı bir hasta. Bu durumlarda kişi ya da yakını, açlığın neden ve ne kadar istendiğini ekibe sormalıdır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Türkçede «oruç» kelimesi üç ayrı uygulamayı anlatır: ibadet orucu, aralıklı oruç programı ve tetkik öncesi açlık. Üçü aynı açlık fizyolojisini paylaşır, ama amacı, kuralı, süresi ve suyun serbest olup olmadığı bakımından birbirinden ayrılır.

Ramazan orucunda bir ay içinde kilo ve yağ azalma eğilimindedir, ama bayramdan birkaç hafta sonra bu değişim büyük ölçüde geri döner. Gün aşırı oruç bir yıllık denemede her gün kısıtlamadan daha fazla kilo kaybı sağlamadı ve daha çok kişi tarafından bırakıldı. Kan yağları tahlili için rutin olarak aç gelmek gerekmiyor; planlı ameliyattan önce berrak sıvılar iki saate kadar içilebiliyor.

Bir orucun araştırması başka bir oruca olduğu gibi aktarılamaz. Bir haber «oruç şunu yapıyor» dediğinde, ilk soru hangi oruçtan söz edildiğidir.

Sonraki derse köprü

Bu derste orucu saatlerin sayısıyla ölçtük: on altı saat susuzluk, bir gün az bir gün bol, altı saatlik katı yiyecek yasağı. Ama bedenin saati, kol saatinden farklı işliyor. Volkan'ın gece vardiyasında iftar ettiği saat ile Saniye Hanım'ın akşam ezanıyla iftar ettiği saat, kadranda aynı olabilir ama bedenlerinde aynı yere denk gelmeyebilir. Bir sonraki ders bu ikinci saatin, iç saatin, tek bir saat olup olmadığını ve aynı tabağın gün içinde nerede yendiğine göre kan şekerinde farklı bir iz bırakıp bırakmadığını soruyor.